Soliq bu davlat qonun asosida odamlar va korxonalardan majburiy ravishda oladigan, qaytarilmaydigan to'lov. Uch belgisini eslab qoling: Majburiy: «xohlasam to'layman» degan tanlov yo'q, u qonunda belgilangan. Qaytarilmaydigan: to'langan soliq evaziga sizga alohida tovar yoki xizmat berilmaydi. Umumiy ehtiyoj uchun: yig'ilgan pul byudjetga tushadi va hammaga xizmat qiladigan ishlarga sarflanadi. Soliqni ikki narsadan farqlash kerak. Jarima qoidabuzarlik uchun jazo, soliq esa qonuniy faoliyatning o'zidan olinadi. Xayriya ixtiyoriy, soliq esa yo'q.

Soliq nima: qahva narxida yashiringan davlat ulushi va «baholamoq»dan kelgan «tax» so'zi

Jasur kafedan 11 200 so'mga bir piyola qahva oldi. U bu pulning hammasi kafe egasiga qoldi deb o'ylaydi. Aslida, kafe QQS to'lovchisi bo'lsa, shu pulning bir qismi davlat byudjetiga ketadi. Jasur buni sezmadi ham, chunki soliq narxning ichida yashiringan edi.

Bu dars soliq haqidagi kursning birinchi qadami. Stavka va muddatlarni keyinroq o'rganamiz; avval «soliq o'zi nima» degan savolga javob beramiz.

Soliq nima?

Soliq bu davlat qonun asosida odamlar va korxonalardan majburiy ravishda oladigan, qaytarilmaydigan to'lov. Uch belgisini eslab qoling:

Majburiy: «xohlasam to'layman» degan tanlov yo'q, u qonunda belgilangan.
Qaytarilmaydigan: to'langan soliq evaziga sizga alohida tovar yoki xizmat berilmaydi.
Umumiy ehtiyoj uchun: yig'ilgan pul byudjetga tushadi va hammaga xizmat qiladigan ishlarga sarflanadi.

Soliqni ikki narsadan farqlash kerak. Jarima qoidabuzarlik uchun jazo, soliq esa qonuniy faoliyatning o'zidan olinadi. Xayriya ixtiyoriy, soliq esa yo'q.

So'z qayerdan kelgan?

«Soliq» so'zining eng qadimgi ildizi haqida ishonchli lug'atlarda yagona va aniq ma'lumot topa olmadik, shuning uchun bu yerda taxmin qilmaymiz.

Inglizcha tax so'zining tarixi esa yaxshi o'rganilgan. Online Etymology Dictionary ma'lumotiga ko'ra, u ingliz tilida XIV asr boshidan qayd etilgan va fransuz tili orqali lotincha taxare fe'liga borib taqaladi. Bu fe'lning ma'nosi «baholamoq, chamalamoq, aniqlamoq».

Qiziq bog'lanish: soliq olishdan oldin har doim baholash kerak. Kimning daromadi qancha, qaysi mulk qancha turadi, qancha tovar sotildi: avval shu aniqlanadi, keyin soliq hisoblanadi. So'zning ildizi ham aynan shu ishni eslatadi.

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Soliqning asosiy maqsadi: hamma uchun zarur bo'lgan ishlarni (ta'lim, sog'liqni saqlash, yo'l, xavfsizlik) moliyalashtirish uchun byudjetni pul bilan ta'minlash. Buxgalter va tadbirkor uchun esa u har kuni duch keladigan hisob-kitob:

Davlat xizmatlari pul talab qiladi. O'qituvchi maoshi, ko'cha chiroqlari, yo'l ta'miri byudjetdan to'lanadi.
Ko'p xaridlarda narx ichida turadi. QQS umumiy stavkasi 12%. Kafe QQS to'lovchisi bo'lsa, Jasurning qahvasida u narxning ichida: 11 200 × 12 / 112 = 1 200 so'm QQS, kafening o'z tushumi esa 10 000 so'm.
Har bir buxgalter bilishi shart. Korxona soliqni o'zi hisoblaydi, hisobot topshiradi va to'laydi. Xato qilsa, oqibati korxonaga tushadi.
Biznes rejasiga ta'sir qiladi. Narx belgilashda soliqni hisobga olmagan tadbirkor foyda o'rniga zarar ko'rishi mumkin.

Kundalik hayotda	Soliqda
Qahva narxi 11 200 so'm	Narx ichidagi QQS 1 200 so'm
Mahalla yo'lini birga ta'mirlash	Byudjet orqali umumiy xarajat
«Bu oy qancha topdim?»	Soliq solinadigan baza
Oila daftaridagi «qarzlar» ustuni	Byudjetga to'lanadigan soliq qarzi

Kim bilan ishlaydi va kim hissa qo'shgan?

Soliq bilan har kim bog'liq: xaridor (narx ichida to'laydi), tadbirkor va buxgalter (hisoblaydi va to'laydi), ish beruvchi (xodimlar uchun soliq agenti bo'ladi) va soliq organi (nazorat qiladi).

Soliq qanday paydo bo'lganini o'qish uchun saytdagi tarix maqolalari: «Qadimgi dunyoda soliq qanday yig'ilgan: Misr ruhoniylaridan Rim legionerlarigacha», «Daromad solig'i qanday paydo bo'lgan: 1799-yilgi "vaqtinchalik" soliq» va «QQS qanday ixtiro qilingan: Fransiyadagi 1954-yil islohotidan 170 dan ortiq mamlakatgacha». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda soliqning tarkibiy qismlari bilan, ya'ni har qanday soliqni tushunish uchun qaysi savollarga javob topish kerakligi bilan tanishamiz.

O'zingizni sinang

Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.

«Anhor shisha» MChJ xaridorga shisha idishlarni yetkazib, hisobvaraq-faktura berdi. Keyin tomonlar yetkazilgan tovarning narxini o'zgartirishga kelishdi. Soliq kodeksining 47-moddasiga ko'ra sotuvchi nima qilishi shart?

Soliq kodeksining 223-moddasiga ko'ra soliq bazasini yashirish (kamaytirib ko'rsatish) uchun jarima yashirilgan baza summasining necha foizi miqdorida qo'llaniladi?

«Bodomgul servis» MChJ 2026-yil 10-dekabrda davlat ro'yxatidan o'tdi. Soliq kodeksining 73-moddasiga ko'ra kalendar yil soliq davri hisoblanadigan soliqlar bo'yicha uning birinchi soliq davri qaysi?

«Kumush ip» MChJ O'zbekiston rezidenti bo'lgan ishtirokchi Malika Rustamovaga ustav kapitalidagi ulushi bo'yicha 40 000 000 so'm dividend hisobladi (MChJ aksiya chiqarmaydi; Malika soliq imtiyozi beriladigan alohida toifaga kirmaydi). Soliq kodeksiga ko'ra bu dividenddan qancha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i ushlab qolinadi?

QQS qanday soliq turiga kiradi?

Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri

Barcha testlar →

Manbalar

Online Etymology Dictionary: tax · inglizcha tax XIV asr boshidan; anglo-fransuzcha tax, qadimgi fransuzcha taxe, o'rta asr lotinchasidagi taxa orqali lotincha taxare fe'lidan

Online Etymology Dictionary: taxation · lotincha taxare: «baholamoq, chamalamoq, aniqlamoq»

QQS umumiy stavkasi · 12 foiz

Misollar, ism va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli