Daromad solig'i qanday paydo bo'lgan: 1799-yilgi "vaqtinchalik" soliq
Urush xarajatini qoplash uchun "bir muddatga" kiritilgan soliq ikki asrdan ortiq yashab qoldi. Uilyam Pittning daromad solig'i nima uchun kerak bo'lgani va bugungi daromad solig'idan farqi.
"Bu soliq vaqtinchalik, urush tugashi bilan bekor qilinadi". Bu va'da 1799-yilda Britaniyada eshitilgan. Urush tugadi, soliq bekor ham qilindi, lekin tez orada qaytib keldi va bugungacha ketmadi.
Nima uchun aynan daromadga soliq kerak bo'ldi?
XVIII asr oxirida Britaniya Napoleon Fransiyasiga qarshi qimmat urush olib borardi. Xazina asosan bojlar, aksizlar va uy-joy, deraza, ot kabi ko'rinadigan mulkka solingan yig'imlarga tayanardi. Bunday soliqlar boylik qayerda ekanini taxminan bilardi, lekin odamning haqiqiy daromadini ko'rmasdi.
Bosh vazir Uilyam Pitt (kichigi) 1798-yil dekabridagi budjetda yangi g'oyani e'lon qildi: shaxsning yillik daromadiga to'g'ridan-to'g'ri soliq. Soliq 1799-yil yanvarida joriy etildi.
Farqni oddiy misolda ko'ramiz (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Ikki qo'shni bor: savdogar Jorj katta uyda yashaydi, lekin savdosi kasod. Advokat Tomas kichik uyda yashaydi, ammo mijozlari ko'p. "Deraza solig'i" Jorjdan ko'proq oladi, chunki uyi katta. Daromad solig'i esa Tomasdan ko'proq oladi, chunki u ko'proq ishlab topadi. Daromad solig'i soliq yukini "ko'rinadigan boylik"dan "haqiqiy daromad"ga ko'chirdi.
"Vaqtinchalik" soliq qanday doimiy bo'lib qoldi?
Pittning soliqi 1799–1802-yillarda amal qildi. Amyen sulhi davrida, 1802-yilda, Genri Addington hukumati uni bekor qildi. Lekin urush qayta boshlandi va 1803-yildan soliq yangi ko'rinishda qaytdi. Britaniya Milliy arxivi katalogida 1803–1816-yillardagi bu soliq "mulk va daromad solig'i" deb atalgani qayd etilgan.
Tarixning saboqi oddiy: davlat bir marta yangi daromad manbaini "tatib ko'rsa", undan voz kechish qiyin bo'ladi. Shuning uchun soliq qonunlarida "vaqtinchalik" so'ziga doim ehtiyotkorlik bilan qarash kerak.
O'shanda va hozir: daromad solig'i qanchalik o'zgardi?
| Belgi | 1799-yil, Britaniya | Bugungi daromad solig'i |
|---|---|---|
| Maqsad | Aniq urush xarajatini qoplash | Doimiy budjet daromadi |
| Muddat | "Vaqtinchalik" deb e'lon qilingan | Doimiy soliq |
| Kim hisoblaydi | Ko'pincha to'lovchining o'z bayonoti | Ko'p hollarda ish beruvchi, ya'ni soliq agenti ushlab qoladi |
| Daromadni tekshirish | Qog'oz bayonot va mahalliy komissarlar | Bank va ish beruvchi ma'lumotlari, elektron hisobot |
| Jamiyat munosabati | Kuchli norozilik, shaxsiy hayotga aralashuv deb qaralgan | Odatiy hol |
Keyingi katta burilish XX asrda yuz berdi: endi daromadga emas, har bir bosqichda qo'shilgan qiymatga soliq solish g'oyasi tug'ildi.
Yana qarang
Manbalar
- UK Parliament, Living Heritage: Income tax · daromad solig'i 1799-yilda Napoleonga qarshi urush xarajatlarini qoplash uchun parlament tomonidan joriy etilgani; dastlab norozilik bilan qarshi olingani
- Association of Taxation Technicians: The History of Income Tax and HMRC · Pitt 1798-yil dekabr budjetida taklif qilgani; 1802-yilda Addington bekor qilgani va 1803-yilda qayta joriy etgani
- The National Archives catalogue: Particulars of Account of Land and Assessed Taxes · 1803–1816-yillardagi soliq "property and income tax" deb atalgani
- J. Cooper (Journal of British Studies): William Pitt, Taxation, and the Needs of War · Journal of British Studies, 22-jild, 1-son (1982)
- Misol va jadval · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar