O'rta asrlarda soliq: Domesday kitobi va Magna Carta nimani o'zgartirdi?

Soliq solish uchun avval nimaga solishni bilish kerak. O'rta asr Angliyasi bu ikki muammoga ikki mashhur hujjat bilan javob berdi.

• Domesday kitobi (1086). Angliyani bosib olgan qirol Vilgelm buyrug'i bilan butun mamlakat bo'ylab yerlar, egalari, ishchi kuchi va chorva ro'yxatga olindi. Bu, aslida, ulkan "soliq bazasi reyestri" edi.
• Maqsadi bahsli. Britaniya Milliy arxivi kitobning eng ko'zga tashlanadigan maqsadi qirolga soliq va resurslardan to'liq foydalanishga yordam berish hamda kim nimaga egaligini yozib qo'yish bo'lganini aytadi. Tarixchilar boshqa maqsadlarni ham taxmin qiladi.
• Magna Carta (1215). Qirol Ioann bilan baronlar o'rtasidagi kelishuv. Uning 12-bandida qirol "scutage" (harbiy xizmat o'rniga to'lov) va "aid" (favqulodda yig'im) ni qirollikning umumiy kengashisiz sola olmasligi yozilgan.
• Uchta istisno. Kengashsiz yig'im faqat qirolni asirlikdan qutqarish, to'ng'ich o'g'lini ritsar qilish va to'ng'ich qizini bir marta turmushga berish uchun mumkin edi.
• Band uzoq yashamadi. 1216-yilda 12-band keyingi muhokamaga qoldirildi, keyingi tahrirlarda esa faqat scutage tilga olingan.
• Asosiy meros. "Soliq hukmdorning bir o'zi xohlaganicha emas, kelishuv bilan solinadi" degan g'oya keyingi asrlarda parlament va budjet tizimining poydevoriga aylandi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Qishloqdagi tegirmonchi Odo uchun Domesday yozuvi shunday ko'rinishi mumkin edi: "1 tegirmon, 2 omoch yer, 6 cho'chqa". Qirol mirzosi bu satrga qarab tegirmondan qancha olish mumkinligini baholaydi. Bugungi tilda aytsak, bu yozuv soliq bazasi, mirzoning bahosi esa soliq hisob-kitobi.