Ikki yil zarar, uchinchi yil foyda: zararni kelgusiga o'tkazish foyda solig'ini qanday kamaytiradi va choraklik hisobotlarda nega hisobga olinmaydi?
Plastik idish ishlab chiqaruvchi korxona 2024 va 2025-yillarni zarar bilan yopdi, 2026-yilda esa foydaga chiqdi. Soliq kodeksining 333-moddasi bo'yicha zararlar qaysi tartibda o'tkaziladi, qancha soliq tejaladi, choraklarda to'langan soliq nima bo'ladi va qaysi hollarda zarar o'tkazilmaydi: yillar kesimida hisob-kitob.
"Qorako'l Plast" MChJ oziq-ovqat uchun plastik idish ishlab chiqaradi. Yangi liniya ishga tushgan 2024-yil va xom ashyo qimmatlagan 2025-yil zarar bilan yopildi. 2026-yilda sotuv o'sdi va korxona birinchi marta foydaga chiqdi. Direktor savol beradi: o'tgan ikki yilning zarari endi biror foyda beradimi? Javob Soliq kodeksining 333-moddasida.
Soliq bo'yicha zarar nima va u buxgalteriya zararidan qanday farq qiladi?
333-moddaning birinchi qismi zararni shunday belgilaydi: foyda solig'i bo'yicha tuzatishlardan keyin chegiriladigan xarajatlar jami daromaddan ko'p chiqsa, o'sha ortiqcha summa soliq to'lovchining zarari bo'ladi. Demak, gap moliyaviy natijalar hisobotidagi zarar haqida emas, foyda solig'i bo'yicha hisoblangan zarar haqida. Ikkalasi teng bo'lishi shart emas: buxgalteriyada xarajat bo'lgan, lekin soliq bazasidan chegirilmaydigan summalar soliq zararini kamaytiradi.
Ikkinchi qism alohida holatni aniqlashtiradi: muomaladagi qimmatli qog'ozlar va muddatli bitimlarning muomaladagi moliyaviy vositalari bo'yicha zararlar tadbirkorlik faoliyatidan ko'rilgan zarar deb tan olinadi.
Zarar qaysi tartibda o'tkaziladi?
Moddaning amaldagi matnida (333-modda) uch asosiy qoida bor:
- oldingi davr (davrlar) zarari bo'lgan soliq to'lovchi joriy davr foydasini shu zararning butun summasiga yoki bir qismiga kamaytirishga haqli (uchinchi qism);
- soliq bazasi o'tgan yillar zarariga faqat joriy soliq davrining yakunlari bo'yicha kamaytiriladi;
- zarar bir necha yilda ko'rilgan bo'lsa, ular qaysi yili ko'rilgan bo'lsa, o'sha navbatda (eng eskisidan boshlab) o'tkaziladi.
Moddaning to'rtinchi va beshinchi qismlari 2021-yil 29-dekabrdagi O'RQ-741-son Qonun bilan chiqarilgan. Shu sababli eski qo'llanma yoki maqolalarda uchraydigan shartlarni amaldagi matn bilan solishtirib ko'ring.
"Qorako'l Plast"ning soliq ko'rsatkichlari (shartli):
| Yil | Soliq bo'yicha natija, so'm |
|---|---|
| 2024 | zarar 90 000 000 |
| 2025 | zarar 40 000 000 |
| 2026 | zarar o'tkazilgunga qadar soliq bazasi 110 000 000 |
Ketma-ketlik qoidasiga ko'ra, avval 2024-yil zarari, keyin 2025-yil zarari ishlatiladi:
| Qadam | Hisob | Summa, so'm |
|---|---|---|
| 2026-yil soliq bazasi (zararsiz) | 110 000 000 | |
| 2024-yil zarari to'liq ishlatiladi | min(90 000 000; 110 000 000) | 90 000 000 |
| 2025-yil zararidan ishlatiladi | 110 000 000 − 90 000 000 | 20 000 000 |
| 2026-yil yakuniy soliq bazasi | 110 000 000 − 90 000 000 − 20 000 000 | 0 |
| 2025-yil zararidan keyingi yillarga qoladi | 40 000 000 − 20 000 000 | 20 000 000 |
Stavka 15 foiz (337-moddaning birinchi qismi, 12-band: qolgan soliq to'lovchilar). Zararni o'tkazmaganda 2026-yil uchun soliq 110 000 000 × 15% = 16 500 000 so'm bo'lardi. To'liq o'tkazilganda soliq 0.
Korxona zararning faqat bir qismini ishlatishi ham mumkin. Masalan, 60 000 000 so'm ishlatilsa, soliq (110 000 000 − 60 000 000) × 15% = 7 500 000 so'm bo'ladi va 2024-yil zararidan 30 000 000 so'm hamda 2025-yil zarari to'liq keyingi yillarga qoladi. Qancha ishlatish korxonaning qarori, lekin tartib baribir eng eski zarardan boshlanadi.
2027-yilda soliq bazasi 50 000 000 so'm bo'lsa, qolgan 20 000 000 so'm ayiriladi: (50 000 000 − 20 000 000) × 15% = 4 500 000 so'm.
Choraklarda to'langan soliq nima bo'ladi?
Foyda solig'i bo'yicha soliq davri kalendar yil, hisobot davri esa chorak (338-modda). Hisobot davri uchun soliq yil boshidan oshib boruvchi yakun bilan hisoblanadi (339-modda). Lekin zarar faqat yil yakunida ayiriladi (333-modda: soliq bazasi o'tgan yillar zarariga faqat joriy soliq davrining yakunlari bo'yicha kamaytiriladi). Natijada choraklarda soliq zararni hisobga olmasdan hisoblanadi.
| Davr | Yil boshidan soliq bazasi, so'm | Zarar ayiriladimi | Hisoblangan soliq (oshib boruvchi), so'm |
|---|---|---|---|
| 9 oy | 80 000 000 | Yo'q | 12 000 000 |
| Yil | 110 000 000 − 110 000 000 = 0 | Ha | 0 |
To'qqiz oy uchun hisoblab to'langan 12 000 000 so'm yil yakunida ortiqcha to'langan soliq bo'lib chiqadi. Ortiqcha to'langan soliq summasi to'langan va haqiqatda to'lanishi lozim bo'lgan summa o'rtasidagi ijobiy farq (60-modda), uni hisobga olish yoki qaytarish 103 va 104-moddalardagi tartibda bo'ladi. Shuning uchun moliya rejasida bu pul yil davomida "band" bo'lishini oldindan hisobga oling. Buxgalteriyada yil davomida foydadan hisoblangan soliq Dt 9810 – Kt 6410 yozuvi bilan aks ettiriladi (21-son BHMS, 275-band, 6-qator va 434-band, 1-qator).
Qaysi hollarda zarar o'tkazilmaydi yoki alohida o'tkaziladi?
333-moddaning o'zi bitta taqiqni aytadi: bosh bankdan umidsiz qarzlarni oluvchi sho'ba tashkilot ko'rgan zararlar kelgusi davrlarga o'tkazilmaydi. Qolgan alohida hollar 334–336-moddalarda:
| Holat | Qoida | Modda |
|---|---|---|
| Qayta tashkil etish | Zarar huquqiy vorislar o'rtasida taqsimlash balansi bo'yicha o'tkaziladigan aktivlar ulushiga mutanosib taqsimlanadi; huquqiy vorisning o'zi qayta tashkil etilsa, uning ilgari faoliyatini tugatgan soliq to'lovchidan ko'rgan zararlari o'tkazilmaydi | 334-modda |
| Konsolidatsiyalashgan guruh | Guruh zarari guruhning konsolidatsiyalashgan bazasini kamaytiradi; guruhdan chiqqan ishtirokchi guruh davridagi zararni o'z bazasidan ayira olmaydi | 335-modda |
| Korxonani mol-mulk majmui sifatida yoki ustav fondidagi ulushni sotish | Zarar faqat aynan o'xshash aktivlarni sotishdan olingan daromad hisobidan qoplanadi | 336-modda |
| Ishonchli boshqaruv | Zarar muassisning bazasida hisobga olinmaydi, shu boshqaruvning kelgusi daromadlariga o'tkaziladi | 336-modda |
| Oddiy shirkat | Sheriklar zarari ishonchli shaxsda shirkatning kelgusi daromadlariga o'tkaziladi | 336-modda |
| Xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklar | Zarar tadbirkorlik bazasida hisobga olinmaydi, shu xo'jaliklarning kelgusi daromadlariga o'tkaziladi | 336-modda |
| Muomalada bo'lmagan qimmatli qog'ozlar va muddatli bitimlar | Zarar alohida aniqlanadi va shunday operatsiyalar daromadi hisobidan qoplanadi | 336-modda |
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Shahrisabz qandolat» MChJ 2026-yil uchun foyda solig'i hisobotini 2027-yilda soliq organiga taqdim etdi. Soliq kodeksining 84-moddasi 1-qismiga ko'ra (boshqa qoida yo'q deb olinsin) bu hisobot va unga ilovalarni kamida qachongacha saqlashi shart?
Soliq kodeksiga ko'ra foyda solig'i bo'yicha soliq davri va hisobot davri qaysi?
«Sayram choy» MChJ ishtirokchisi bo'lgan, O'zbekiston norezidenti hisoblangan jismoniy shaxsga 30 000 000 so'm dividend hisobladi (xalqaro shartnoma bo'yicha imtiyoz qo'llanmaydi deb olinsin). Soliq kodeksining 382-moddasidagi stavka bo'yicha to'lov manbaida qancha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i ushlab qolinadi?
«Ohangaron plitka» xaridorga plitkani 28-oktabrda jo'natdi, hisobvaraq-fakturani 3-noyabrda taqdim etdi, xaridor esa 10-noyabrda pul o'tkazdi. Soliq kodeksining 242-moddasiga ko'ra QQS bo'yicha tovarni realizatsiya qilish aylanmasi qaysi sanada amalga oshirilgan hisoblanadi?
«Bekobod sement savdo» buxgalteri soliqni to'lash muddati o'tgandan keyin hisobotda soliqni kamaytirib yuborgan xatosini o'zi topdi. Soliq kodeksining 83-moddasiga ko'ra aniqlashtirilgan hisobot topshirsa, korxona qaysi holatda javobgarlikdan ozod qilinadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 333-modda · zarar ta'rifi (chegiriladigan xarajatlarning jami daromaddan oshishi); qimmatli qog'oz va muddatli bitim zararlari; joriy davr foydasini zararning butun summasiga yoki bir qismiga kamaytirish huquqi; faqat soliq davri yakunlari bo'yicha; ko'rilgan ketma-ketlikda; bosh bankdan umidsiz qarz oluvchi sho'ba tashkilot; 334–336-moddalarga havola; to'rtinchi va beshinchi qismlar O'RQ-741 bilan chiqarilgan
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 334, 335 va 336-moddalar · qayta tashkil etish, konsolidatsiyalashgan guruh va operatsiyalarning ayrim turlari bo'yicha zararlarni o'tkazish xususiyatlari
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 337-modda, birinchi qism, 12-band · qolgan soliq to'lovchilar uchun foyda solig'i stavkasi 15 foiz (O'RQ-1108 tahririda, 2026-yil 1-yanvardan)
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 338 va 339-moddalar · soliq davri kalendar yil, hisobot davri chorak; soliq davri boshidan oshib boruvchi yakun bilan hisoblash
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 60, 103 va 104-moddalar · ortiqcha to'langan soliq summasi tushunchasi; ortiqcha to'langan soliqni hisobga olish yoki qaytarish
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 275-band (6-qator), 434-band (1-qator) · Dt 9810-9890 – Kt 6410 foydadan budjetga to'lovlar hisoblanishi; Dt 9810, 9820 – Kt 6410 yil davomida hisoblangan summalar
- Misol, korxona nomi va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli