Uch bosqich, bitta maqsad: O'zbekiston Soliq kodeksi 1997-yildan bugungacha qanday o'zgargan?

Tasavvur qiling, har bir soliq uchun alohida kitob javonda turibdi: biri qo'shilgan qiymat solig'i haqida, biri foyda solig'i, yana biri yer solig'i haqida. Qaysi qoida umumiy, qaysi biri faqat bitta soliqqa tegishli, buni topish uchun barcha kitoblarni varaqlash kerak. Soliq kodeksi aynan shu muammoni hal qiladi: barcha soliqlar va umumiy qoidalar bitta hujjatga jamlanadi.

Kodeks nima beradi?

Kodeks oddiy qonundan farqli o'laroq, bir sohani to'liq qamrab oladi. Amaldagi Soliq kodeksi ikki katta qismdan iborat: umumiy qism (soliq to'lovchining huquq va majburiyatlari, hisobot, soliq nazorati, javobgarlik) va maxsus qism (har bir soliqning bazasi, stavkasi, to'lash tartibi). Amaldagi kodeksning 1-moddasi ham uni soliqlar va yig'imlarni belgilash, joriy etish, bekor qilish, hisoblash va to'lash munosabatlarini tartibga soluvchi hujjat sifatida ta'riflaydi.

Birinchi kodeks: 1998-yildan amalda

O'zbekistonning ilk Soliq kodeksi 1997-yilda qabul qilingan. Qonunchilik ma'lumotlari milliy bazasida saqlanayotgan Oliy Majlisning 397-I-son qaroriga ko'ra, kodeks 1998-yil 1-yanvardan amalga kiritilgan. AQSh Savdo vazirligining 2007-yilgi biznes qo'llanmasi ham xuddi shu sanani keltiradi. Bu qaror 2008-yil 1-yanvardan kuchini yo'qotgan; o'sha kuni esa yangi kodeks kuchga kirdi.

Ikkinchi kodeks: 2008-yildan amalda

Ikkinchi Soliq kodeksi 2007-yil 25-dekabrdagi O'RQ-136-son Qonun bilan tasdiqlangan va 2008-yil 1-yanvardan kuchga kirgan (WIPO Lex, Spinform bazasi). U o'n ikki yil, 2019-yil oxirigacha amal qildi.

Yangi tahrir: 2020-yildan amalda

2019-yilda kodeks butunlay yangi matn sifatida qayta yozildi: 2019-yil 30-dekabrdagi O'RQ-599-son Qonun bilan Soliq kodeksi yangi tahrirda qabul qilingan va asosan 2020-yil 1-yanvardan qo'llanadi (Spinform bazasi, GRATA International). Rasmiy matnning sarlavhasida ham "Soliq kodeksi (yangi tahriri)" deb yozilgan. 2007-yilgi kodeksni tasdiqlagan O'RQ-136-son Qonun esa 2020-yil 8-yanvardan kuchini yo'qotgan (Spinform bazasi).

Amaldagi kodeksning 17-moddasi O'zbekiston hududida belgilanadigan soliqlarni sanab o'tadi. GRATA International sharhiga ko'ra, yangi tahrirda soliq turlari 9 taga qisqartirilgan. Ro'yxatning 1–9-bandlari quyidagicha: 1. qo'shilgan qiymat solig'i; 2. aksiz solig'i; 3. foyda solig'i; 4. jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i; 5. yer qa'ridan foydalanganlik uchun soliq; 6. suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq; 7. mol-mulk solig'i; 8. yer solig'i; 9. ijtimoiy soliq.

Keyinchalik 2021-yil 29-dekabrdagi O'RQ-741-son Qonun bilan ro'yxatga 5¹-band (5-banddan keyin qo'shilgan band), ya'ni foydali qazilmalarni qazib olganlik uchun maxsus renta solig'i qo'shildi. Shuningdek, 17-modda yig'imlar belgilanishi mumkinligini ham nazarda tutadi.

Kodeks "qotib qolgan" hujjat emas: unga muntazam o'zgartirishlar kiritiladi (yuqoridagi 2021-yilgi 5¹-band shunga misol), ayrim yengilliklar esa Prezident farmonlari bilan belgilanadi (masalan, kichik biznes uchun QQSning soddalashtirilgan tartibi haqidagi PF-100-son Farmon; batafsil yangiliklar bo'limida).

O'shanda va hozir

Misol: "Navro'z savdo" arxividagi uchta hujjat

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, shartli.

Shartli "Navro'z savdo" MChJ yangi bosh buxgalteri Sherzod arxivni tartibga keltirmoqda. Javonda uchta jild bor: 2005, 2015 va 2023-yillarga oid soliq hujjatlari. Hujjatlardagi modda havolalarini to'g'ri tushunish uchun u har biri qaysi kodeks davrida tuzilganini belgilab chiqdi.

Amaliy saboq: eski hujjatdagi "...-modda" havolasini bugungi kodeksdan qidirmang. Avval hujjat qaysi kodeks davrida tuzilganini aniqlang, keyin o'sha kodeksning o'sha yildagi tahririni oching. LexUZ bazasida kodeks moddalarining oldingi tahrirlarini ham ko'rish mumkin.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asr o'rtasida Fransiyada QQS paydo bo'lgan; bugun bu soliq O'zbekiston kodeksidagi ro'yxatning birinchi bandida turibdi. Keyingi bosqich: elektron hisobvaraq-faktura va raqamli soliq ma'muriyati.