Buxgalteriya nima: «kitob ushlovchi» degan so'z qayerdan kelgan va bu hisob kimga kerak?

Malika mahallada kichik kafe ochdi. Birinchi oy oxirida kassada pul bor, lekin u bir savolga javob bera olmaydi: kafe foyda qildimi yoki zarar? Un, go'sht, ijara, ish haqi, gaz puli... hammasi har xil kunda to'langan, tushum esa har kuni oz-ozdan kelgan. Malikaga kerak bo'lgan narsaning nomi bor: buxgalteriya.

Bu dars kursning birinchi qadami. Hech narsa bilmasangiz ham bo'ladi: hammasini noldan boshlaymiz.

Buxgalteriya nima?

Eng oddiy aytganda, buxgalteriya korxonada pul va mol-mulk bilan bog'liq har bir voqeani hujjat asosida yozib borish, keyin bu yozuvlarni jamlab, aniq javob olish usulidir. Javob esa doim bir xil savollarga beriladi: bizda nima bor, kimga qarzmiz, kim bizga qarz va ish natijasi qanday.

Oila misolida tushunish oson. Agar onangiz har bir xarajatni daftarga yozib borsa, oy oxirida «go'shtga qancha ketdi, kommunal to'lovga qancha» degan savolga daftarga qarab javob beradi. Buxgalteriya xuddi shu daftar, faqat qat'iy qoidalar bilan yuritiladi: har bir yozuv boshlang'ich hujjatga tayanadi va hamma korxona bir xil tilda yozadi.

So'z qayerdan kelgan?

«Buxgalter» so'zi nemis tilidagi Buchhalter so'ziga borib taqaladi. Nemis lug'ati Duden uni korxonaning hisob daftarlarini yurituvchi shaxs, ya'ni kasb nomi sifatida izohlaydi. So'z ikki qismdan iborat: Buch «kitob» va Halter «ushlovchi». Rus tilining izohli lug'ati ham so'zma-so'z ma'nosini «kitob ushlovchi» deb beradi.

Ingliz tilida ham fikr xuddi shunday: bookkeeper, ya'ni «book» (kitob) va «keeper» (saqlovchi). Online Etymology Dictionary bu so'zni 1550-yillardan, «bookkeeping» (buxgalteriya ishi) so'zini esa 1680-yillardan qayd etadi.

Demak, nomning o'zi kasbning mohiyatini aytib turibdi: buxgalter hisob kitobini ushlab turuvchi, uni tartibli va to'liq saqlovchi odam.

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Buxgalteriyaning asosiy maqsadi: korxona egasi va boshqa qiziqqan tomonlar korxonaning ahvoli haqida to'g'ri, to'liq va o'z vaqtida ma'lumot olishi. Shu maqsad uchun u quyidagi ishlarni bajaradi:

1. Foyda bormi, bilish uchun. Malika daftarida tushum va xarajat yonma-yon turganda, oy natijasi ko'rinadi. Kassadagi pul esa foyda emas: uning ichida hali to'lanmagan ijara puli ham bo'lishi mumkin.
2. Qarzlarni unutmaslik uchun. Go'sht yetkazib beruvchiga qancha qarz qolgani, ofisdagi tushlik buyurtmasi uchun qaysi tashkilot hali to'lamagani yozuvda turadi.
3. Mulkni asrash uchun. Omborda nechta qop un bo'lishi kerakligi yozuvda bo'lsa, kamomad darrov seziladi.
4. Boshqalarga hisob berish uchun. Bank kredit berishdan oldin, soliq organi tekshiruvda, sherik esa foyda taqsimlashda raqamlarni so'raydi.
5. Qaror qabul qilish uchun. Qaysi taom foyda keltirayapti, qaysi biri zarar: shuni bilmay turib menyuni o'zgartirish tavakkal.

Kim bilan ishlaydi va kim hissa qo'shgan?

Buxgalter yolg'iz ishlamaydi. U rahbarga raqamlar beradi, omborchi va kassir bilan hujjat almashadi, bank, soliq organi va auditor bilan muloqot qiladi. Shuning uchun keyingi darslarda soliq, audit va bank haqida ham gaplashamiz.

Bu kasbning tarixi juda uzoq. Uni bosqichma-bosqich o'qish uchun saytdagi tarix maqolalaridan boshlang: «Hisob yozuvdan ham qadimiymi? Mesopotamiyadagi loy tokenlar hikoyasi», «1494-yil: Luka Pacholi kitobi ikki yoqlama yozuvni qanday tarqatdi?» va «Cho'tdan sun'iy intellektgacha: buxgalter nima bilan hisoblagan va nega cho't ishlatilmay qoldi?». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda buxgalteriyaning eng birinchi tushunchalaridan biri bilan, korxonada «nima bor» va «u qayerdan kelgan» degan ikki savol bilan tanishamiz.