Aktiv, majburiyat va xususiy kapital: kafe ochilgan kuni «nima bor» va «qayerdan kelgan» savollariga buxgalteriya qanday javob beradi?

Kafe ochilishidan oldin Malika kerakli hamma narsani yig'di: o'z jamg'armasini qo'shdi, bankdan kredit oldi, yetkazib beruvchi esa birinchi oziq-ovqatni nasiyaga berdi. Ochilish kuni kechqurun u daftarga ikki savol yozdi: «Kafeda nima bor?» va «Bularning hammasi qayerdan keldi?» Birinchi darsda va'da qilgan savollar aynan shular. Bugun ularga buxgalteriya tilida javob beramiz va shu tilning eng kerakli so'zlarini o'rganamiz.

Kafeda nima bor va u qayerdan kelgan?

Malika kafesini mas'uliyati cheklangan jamiyat qilib ro'yxatdan o'tkazgan. Ochilish kunidagi ahvol (so'mda):

Pul qanday aylanganini kuzatish oson: Malikaning 60 mln va bankning 30 mln so'mi, jami 90 mln so'm hisob raqamga tushdi. Undan 55 mln so'mga uskuna olindi, qolgan 35 mln so'mning 5 mln so'mi naqd qilib kassaga olindi. Oziq-ovqat esa pulsiz, nasiyaga keldi.

Chap ustun buxgalteriyada aktivlar, o'ng ustun passivlar deyiladi. Ikkala ustunning jami bir xil chiqdi. Bu tasodif emas, sababini quyida ko'ramiz. Avval so'zlarning o'zini bittalab ochamiz.

To'qqizta asosiy atama

1. Aktiv. Korxona qo'lida turgan va keyinchalik unga naf keltirishi kutilayotgan boylik: pul, zaxira, uskuna, boshqalarning bizga qarzi. Mini misol: Malikaning plitasi aktiv, chunki har kuni ovqat pishirib, tushum olib keladi.
2. Majburiyat. Korxonaning boshqalar oldidagi qarzi, uni keyinchalik pul, tovar yoki xizmat bilan uzish kerak. Mini misol: bankdan olingan 30 mln so'm hozir kafe hisobida turibdi, lekin u bankniki va qaytariladi. Demak, bu majburiyat.
3. Xususiy kapital. Egasining korxonadagi o'z ulushi. 21-son BHMS uni qisqa ta'riflaydi: «Xususiy kapital tashkilotning aktivlari va majburiyatlari o'rtasidagi farqdir» (342-band). Mini misol: 100 mln so'mlik aktivdan 40 mln so'mlik qarzni ayirsak, Malikaning o'ziga tegishli 60 mln so'm qoladi. Hozircha bu summa ustav kapitali ko'rinishida; kafe foyda qilsa, xususiy kapital o'sadi, zarar ko'rsa, kamayadi.
4. Passiv. Aktivlar qayerdan kelganini ko'rsatadigan manbalar: majburiyatlar va xususiy kapital birgalikda. 21-son BHMS ham passiv hisobvaraqlarni majburiyat va xususiy kapitalni aks ettirish uchun mo'ljallangan deb belgilaydi (3-band). Mini misol: Malika jadvalining o'ng ustuni.
5. Debitorlik qarzi. Boshqalarning korxonaga qarzi. Pul hali kelmagan bo'lsa ham, kelishi kutilgani uchun u aktiv hisoblanadi. Mini misol: yaqindagi ofis 20 kishilik tushlik oldi va 1 400 000 so'mni keyingi haftada o'tkazishini aytdi. Pul kelguncha bu summa kafening debitorlik qarzi.
6. Kreditorlik qarzi. Korxonaning yetkazib beruvchi, xodim yoki boshqalar oldidagi qarzi; majburiyatning bir turi. Mini misol: un va go'sht uchun yetkazib beruvchiga hali to'lanmagan 10 mln so'm.
7. Buxgalteriya balansi. Aktivlar va ularning manbalarini ma'lum bir sanaga ko'rsatadigan hisobot. 1-son BHMSga ko'ra balansda uzoq muddatli va joriy aktivlar, xususiy kapital, uzoq muddatli va joriy majburiyatlarning umumiy summasi aks ettirilishi kerak (61-band). Mini misol: Malikaning jadvali ochilish kunining soddalashtirilgan balansi. U bir lahzalik suratga o'xshaydi: ertaga tushum kelsa, surat o'zgaradi.
8. Schyot (hisobvaraq). Bir turdagi aktiv, majburiyat yoki kapitalning holati va harakati alohida yoziladigan «sahifa». Har bir schyotning to'rt xonali kodi bor. Mini misol: kassadagi so'm 5010 «Milliy valyutadagi pul mablag'lari», bankdagi so'm esa 5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i» schyotida yuritiladi. Shuning uchun naqd pul bilan bankdagi pul hech qachon aralashib ketmaydi.
9. Birlamchi hujjat. Voqea haqiqatan sodir bo'lganini tasdiqlaydigan qog'oz yoki elektron hujjat; har bir buxgalteriya yozuvi shunga tayanadi. Mini misol: kredit uchun bank bilan tuzilgan shartnoma va bank ko'chirmasi, oziq-ovqat uchun yetkazib beruvchining hisob-fakturasi, uskunani qabul qilish dalolatnomasi.

Har bir atamaning lug'atdagi sahifasi sahifa oxiridagi havolalarda.

Nega ikki ustun doim teng chiqadi?

Chunki ular bitta narsaga ikki tomondan qaraydi. Chap ustun «pul nimaga aylangan?», o'ng ustun esa «bu pul kimdan kelgan?» degan savolga javob beradi. Kafedagi har bir so'mning manbasi bor: yo Malikaning o'zi, yo bank, yo yetkazib beruvchi. Shuning uchun:

Aktivlar = Majburiyatlar + Xususiy kapital

Malika misolida: 100 000 000 = (30 000 000 + 10 000 000) + 60 000 000.

Ishlar boshlangach ham tenglik buzilmaydi. Ochilish kunidagi holatdan ikki xil voqeani alohida-alohida ko'raylik:

• Malika kassadan yetkazib beruvchiga 2 000 000 so'm to'lasa, chap ustunda kassa 2 mln so'mga, o'ng ustunda qarz ham 2 mln so'mga kamayadi. Ikkala jami 98 000 000 so'mdan bo'ladi.
• Malika hisob raqamdan 4 000 000 so'mga qahva apparati olsa, chap ustun ichida bankdagi pul kamayib, uskuna ko'payadi. Ikkala jami 100 000 000 so'mligicha qoladi.

Voqealarning bunday turlarini 4-darsda batafsil ko'rib chiqamiz.

Boshlovchi ko'p adashadigan uchta joy

• Xususiy kapital kassadagi pul emas. Malikaning 60 mln so'mlik kapitali kassada yotgani yo'q: uning katta qismi uskunaga aylangan. Kapital narsa emas, u egasining ulushini ko'rsatadi.
• «Passiv» yomon degani emas. Kundalik tilda bu so'z «sust» ma'nosida ishlatiladi, buxgalteriyada esa u faqat aktivlarning manbasini bildiradi.
• Bank krediti va schyotning «kredit» tomoni bir narsa emas. Bank krediti majburiyat. Schyotning «kredit» tomoni esa butunlay boshqa tushuncha, uni 5-darsda o'rganamiz.

Keyingi darsda

Uchinchi darsda hisobvaraqlar rejasi qanday tuzilganini ko'ramiz: u qanday boblarga bo'linadi, to'rt xonali kod nimani bildiradi va schyotlar qanday turlarga ajraladi.