Buxgalteriya hisobi nima uchun kerak: beshta vazifasi bitta novvoyxona misolida
«Tong non» novvoyxonasining bir oyi misolida hisobning besh vazifasini ko'ramiz: smeta tuzish, hujjatdan provodkagacha, reja va fakt farqini sabablarga ajratish, raqamlar kimga kerakligi hamda ustama va marja tahlili.
«Tong non» MChJ mahalladagi kichik novvoyxona: bitta tandir sexi, to'rtta novvoy va atrofdagi do'konlarga har kuni non yetkazib berish. Korxona egasi Dilnoza buxgalteriyani uzoq vaqt "soliq uchun qog'oz ishi" deb hisoblab yurdi. Buxgalter Jasur bahslashib o'tirmadi, bitta oyni boshidan oxirigacha birga kuzatishni taklif qildi. O'sha oy davomida hisob besh xil ish bajardi.
Misolni sodda qilish uchun QQS, ish haqidan ushlanmalar, ijtimoiy soliq va boshqa soliqlar hisob-kitobga kiritilmagan. Korxona nomi va barcha raqamlar shartli.
Oy boshida nima rejalashtiriladi va har bir hujjat hisobga qanday yoziladi?
1. Reja. Oy boshlanishidan oldin Dilnoza va Jasur keyingi oy uchun xarajatlar smetasini tuzishdi. Asos qilib do'konlar bilan kelishilgan hajm olindi: oyiga 30 000 dona non, bir donasi 4 000 so'm. Ichki me'yor bo'yicha bitta nonga 0,35 kg un ketadi.
| Modda | Hisob | Reja, so'm |
|---|---|---|
| Tushum | 30 000 dona × 4 000 | 120 000 000 |
| Un | 10 500 kg × 5 000 | 52 500 000 |
| Boshqa xom ashyo (xamirturush, tuz, yog', kunjut) | smeta bo'yicha | 7 500 000 |
| Novvoylar ish haqi | 4 kishi × 5 000 000 | 20 000 000 |
| Gaz va elektr energiyasi | smeta bo'yicha | 8 000 000 |
| Xarajatlar jami | 88 000 000 | |
| Shartli foyda | 120 000 000 − 88 000 000 | 32 000 000 |
Smeta hali birorta non yopilmasdan bitta muhim narsani ko'rsatdi: un butun xarajatning qariyb 60 foizini tashkil qiladi (52 500 000 ÷ 88 000 000 = 59,7%). Demak, oy natijasini eng ko'p tebratadigan narsa un narxi. Jasur yetkazib beruvchi bilan narxni oldindan kelishib olishni maslahat berdi, lekin kelishuv faqat birinchi haftaga yetdi.
2. Hisob. Oy davomida har bir operatsiya avval hujjat bilan rasmiylashtirildi, keyin schyotlarga yozildi. Jasurning qoidasi oddiy: hujjat bo'lmasa, yozuv ham bo'lmaydi. "Yodimda bor" degan gap hisobga kirmaydi.
| № | Hujjat | Operatsiya | Debet | Kredit | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Yetkazib beruvchining yuk xati | 10 300 kg un olindi, 5 400 so'mdan | 1010 | 6010 | 55 620 000 |
| 2 | Sexga material berish talabnomasi | Un non yopishga berildi | 2010 | 1010 | 55 620 000 |
| 3 | Ish vaqti tabeli va ish haqi qaydnomasi | Novvoylarga ish haqi hisoblandi | 2010 | 6710 | 20 000 000 |
| 4 | Do'konlarga yuk xatlari | 29 000 dona non sotildi, 4 000 so'mdan | 4010 | 9010 | 116 000 000 |
| 5 | Bank ko'chirmasi | Do'konlar pul o'tkazdi | 5110 | 4010 | 98 000 000 |
Bu oy olingan un to'liq ishlatildi, shuning uchun 1010 schyotida qoldiq qolmadi. Barcha bog'lanishlar 21-son BHMS dagi namunaviy jadvallardan olingan (bandlar manbalarda ko'rsatilgan).
4-qatorga e'tibor bering: daromad non jo'natilgan kuni yozildi, pul kelishi kutilmadi. 1-son BHMS ning 16-bandiga ko'ra operatsiyalar pul olingan yoki to'langan paytda emas, sodir bo'lgan paytda aks ettiriladi (hisoblash usuli). Shu sababli oy oxirida do'konlarning qarzi 4010 schyotida ko'rinib turibdi: 116 000 000 − 98 000 000 = 18 000 000 so'm. Agar hisob faqat kassaga qarab yuritilganda, bu qarz hech qayerda ko'rinmas edi.
Oy oxirida reja bilan fakt farqi nimani ko'rsatadi va bu raqamlar kimga kerak?
3. Nazorat. Oy yopilgach, Jasur smetani haqiqiy raqamlar bilan yonma-yon qo'ydi.
| Modda | Reja, so'm | Fakt, so'm | Farq, so'm |
|---|---|---|---|
| Tushum | 120 000 000 | 116 000 000 | −4 000 000 |
| Un | 52 500 000 | 55 620 000 | +3 120 000 |
| Boshqa xom ashyo | 7 500 000 | 7 300 000 | −200 000 |
| Novvoylar ish haqi | 20 000 000 | 20 000 000 | 0 |
| Gaz va elektr energiyasi | 8 000 000 | 8 900 000 | +900 000 |
| Xarajatlar jami | 88 000 000 | 91 820 000 | +3 820 000 |
| Shartli foyda | 32 000 000 | 24 180 000 | −7 820 000 |
Tushumdagi farqning sababi aniq: do'konlardan biri ikki haftaga ta'mirga yopildi va 1 000 dona non kam sotildi. Undagi farq esa bitta raqam ortida uchta sababni yashirib turibdi. Ularni ajratish uchun haqiqiy hajmga to'g'ri keladigan me'yor hisoblanadi: 29 000 dona × 0,35 kg = 10 150 kg.
| Un bo'yicha farq sababi | Hisob | So'm |
|---|---|---|
| Un qimmatladi | (5 400 − 5 000) × 10 300 kg | +4 120 000 |
| Non kamroq yopildi | (10 150 − 10 500) kg × 5 000 | −1 750 000 |
| Me'yordan ortiq sarf | (10 300 − 10 150) kg × 5 000 | +750 000 |
| Jami | +3 120 000 |
Eng qiziq qator uchinchisi: 150 kg un qayerga ketdi? Jasur sexga tushib tekshirdi: yangi novvoy xamirni me'yordan og'irroq kesayotgan ekan, bitta nonga o'rtacha 0,355 kg un ketgan (10 300 ÷ 29 000). Tarozi sozlandi. Bu farq summasi katta bo'lgani uchun emas, har oy takrorlanishi mumkinligi uchun muhim: oyiga 150 kg dan 12 oyda 1 800 kg bo'ladi, joriy narxda 1 800 × 5 400 = 9 720 000 so'm. Gaz bo'yicha 900 000 so'mlik ortiqcha sarf ham alohida tekshiruvga qo'yildi.
4. Axborot. Bir xil hisob yozuvlaridan turli odamlar turli narsani oladi. 1-son BHMS ning 10-bandi moliyaviy hisobotlarning maqsadini shunday belgilaydi: iqtisodiy qaror qabul qiladigan keng doiradagi foydalanuvchilarga tashkilotning moliyaviy holati, faoliyat ko'rsatkichlari va pul oqimlari haqida axborot berish.
| Kim | Nimani bilmoqchi | «Tong non» hisobidan nima oladi |
|---|---|---|
| Dilnoza (ta'sischi va rahbar) | Reja bajarildimi, foyda qayerda kamaydi | Reja va fakt jadvali, un farqining uch sababi |
| Bank (yangi tandir uchun kredit so'ralsa) | Korxona qarzni qaytarishga qodirmi | Moliyaviy natijalar va pul oqimlari, xaridorlar qarzi |
| Un yetkazib beruvchi | To'lov o'z vaqtida bo'ladimi | 6010 schyoti bo'yicha qarz qoldig'i va to'lovlar tarixi |
| Soliq organi | Soliq bazasi to'g'ri aniqlanganmi | Soliq hisobotlari va ular asosidagi hujjatlar |
| Novvoylar | Ish haqi to'g'ri hisoblanganmi | Ish vaqti tabeli va ish haqi qaydnomasi |
Yil yakunida bu ma'lumotlar yillik moliyaviy hisobotlar to'plamiga jamlanadi. 1-son BHMS ning 12-bandiga ko'ra u quyidagilardan iborat: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot, xususiy kapital to'g'risidagi hisobot, pul oqimlari to'g'risidagi hisobot va moliyaviy hisobotlarga izohlar.
Raqamlardan qanday xulosa chiqariladi?
5. Tahlil. Nazorat "qayerda farq bor" degan savolga javob beradi, tahlil esa "bu biznes uchun nimani anglatadi va endi nima qilamiz" degan savolga. Jasur bir nechta oddiy nisbatni hisobladi (misolda ishlab chiqarilgan hamma non sotilgan, shuning uchun bitta non tannarxi xarajatlarni non soniga bo'lib topiladi).
| Ko'rsatkich | Formula | Reja | Fakt |
|---|---|---|---|
| Sotuv rejasining bajarilishi | fakt tushum ÷ reja tushum | 100% | 96,7% |
| Bitta non tannarxi | xarajatlar jami ÷ non soni | 2 933 so'm | 3 166 so'm |
| Ustama | (narx − tannarx) ÷ tannarx | 36,4% | 26,3% |
| Marja | (narx − tannarx) ÷ narx | 26,7% | 20,8% |
| Unning xarajatlardagi ulushi | un ÷ xarajatlar jami | 59,7% | 60,6% |
| Hali to'lanmagan sotuv ulushi | 18 000 000 ÷ 116 000 000 | — | 15,5% |
Xulosa bir qarashda ko'rinadi. Bitta non tannarxi 233 so'mga oshdi, narx esa o'zgarmadi, shuning uchun marja 26,7% dan 20,8% ga tushdi. Agar xarajatlar shu darajada qolsa, rejadagi marjani tiklash uchun narx taxminan 3 166 ÷ (1 − 0,2667) ≈ 4 320 so'm bo'lishi kerak edi. Dilnoza narxni oshirishdan oldin arzonroq yo'llarni tanladi: me'yordan ortiq sarfni to'xtatish va un narxini bir oyga emas, uch oyga kelishish. Sotuvning 15,5 foizi hali do'konlar qarzi bo'lib turgani esa ularga beriladigan to'lov muddatini qisqartirish haqida o'ylashga sabab bo'ldi.
Shu bilan aylana yopildi: tahlil xulosalari keyingi oy smetasiga kirdi va reja yana boshidan tuzildi.
| Vazifa | Nima qiladi | «Tong non» misolida |
|---|---|---|
| Reja | Kelgusi davr uchun maqsad va xarajat chegarasini raqamda belgilaydi | 30 000 dona non, 88 000 000 so'm xarajat, 32 000 000 so'm shartli foyda |
| Hisob | Har bir operatsiyani hujjat asosida schyotlarga yozadi | Un, sex, ish haqi, sotuv va bank bo'yicha 5 ta yozuv |
| Nazorat | Reja bilan haqiqatni solishtirib, og'ishni topadi | Un bo'yicha +3 120 000 so'm, shundan 750 000 so'm me'yordan ortiq sarf |
| Axborot | Kerakli raqamni kerakli odamga yetkazadi | Rahbar, bank, yetkazib beruvchi, soliq organi, novvoylar |
| Tahlil | Raqamlardan sabab va keyingi qadamni chiqaradi | Marja 26,7% dan 20,8% ga tushdi; tarozi sozlandi, un narxi uzoqroq muddatga kelishildi |
Dilnoza oy oxirida o'z xulosasini aytdi: buxgalteriya soliq uchun qog'oz emas, korxonaning asboblar paneli ekan. Uni o'chirib qo'ysangiz, mashina yuraveradi, lekin qancha yoqilg'i qolganini bilmay qolasiz.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Nurafshon logistika» eskirgan buxgalteriya dasturidan voz kechib, uni hisobdan chiqardi: boshlang'ich qiymati 24 000 000 so'm, yig'ilgan amortizatsiyasi 18 000 000 so'm, hech qanday tushum yo'q. Barcha yozuvlar 9220 orqali o'tkazildi. Natija va uni yopish provodkasi qanday?
Korxona direktori va bosh buxgalterining ish haqi hisoblandi. 21-son BHMS 412-bandiga ko'ra to'g'ri provodka qaysi?
21-son BHMS bo'yicha 5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i»dagi operatsiyalar buxgalteriya hisobida qaysi hujjatlar asosida aks ettiriladi?
Bank ko'chirmasini tekshirgan buxgalter bank korxonaning hisob-kitob hisobvarag'idan unga tegishli bo'lmagan summani yechib olganini aniqladi. Bankka da'vo qo'yish qanday provodka bilan aks ettiriladi?
«Yangiyer Plastik» MChJ buxgalteri 6990 bo'yicha analitik hisobni qanday tashkil etishi kerak? 21-son BHMS qoidasini tanlang.
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Buxgalteriya hisobi
- Birlamchi hujjat
- Moliyaviy hisobot
- Reja bajarilishi foizini qanday hisoblash kerak va u o'sish sur'ati bilan qanday bog'langan?
- Ustama va marja: 25 foiz ustama qo'ysangiz, nega narxdagi foydangiz 20 foiz chiqadi?
- Moliyaviy hisobot shakllari 2025-yildan: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, xususiy kapital va pul oqimlari (181-son buyruq)
- Buxgalteriya bo'limi
Manbalar
- 1-son BHMS "Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati", 10, 12 va 16-bandlar · moliyaviy hisobotlarning maqsadi; yillik moliyaviy hisobotlar to'plamining tarkibi; hisoblash usuli
- 21-son BHMS "Hisobvaraqlar rejasi": 104-band (1, 12-qatorlar), 120-band (17-qator), 174-band (1-qator), 226-band (3-qator) · 1010 / 6010; 2010 / 1010; 2010 / 6710; 4010 / 9010; 5110 / 4010
- Misol, raqamlar va hisob-kitoblar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli