1494-yil: Luka Pacholi kitobi ikki yoqlama yozuvni qanday tarqatdi?
Pacholi ikki yoqlama yozuvni ixtiro qilmagan, buni o'zi ham ta'kidlagan. Unda nega uni ko'pincha "buxgalteriya otasi" deyishadi? Javob bitta bosma kitobda.
Agar bitta kitob butun bir kasbni dunyoga tanitgan bo'lsa, u 1494-yilda Venetsiyada bosilgan "Summa" bo'lsa kerak. Qizig'i, muallif u yerda o'zini hech narsa ixtiro qilmaganini ochiq aytgan.
Asosiy faktlar
- Muallif kim? Luka Pacholi (Luca Pacioli) Uyg'onish davrining italyan matematigi va fransiskan rohibi bo'lgan. Britannica Kids ma'lumotiga ko'ra, u Toskanadagi Borgo San Sepolkro shahrida tug'ilgan.
- Kitob. Uning "Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita" asari 1494-yilda Venetsiyada bosilgan; uni Paganino de Paganini bosgan. 1523-yilda Toskolanoda birinchi nashrni sahifama-sahifa takrorlagan ikkinchi nashri chiqqan.
- Ichida nima bor? Summa o'sha davrgacha to'plangan matematik bilimlarni jamlagan katta asar. Uning ichidagi alohida bo'lim ikki yoqlama yozuvni batafsil tushuntiradi va ikki yoqlama yozuvning ilk bosma bayoni sifatida tanilgan.
- Ixtirochi emas. Pacholi bu usulni o'zi o'ylab topganini da'vo qilmagan. U italyan savdogarlari, ayniqsa Venetsiyada qo'llanayotgan amaliyotni, o'zi aytganidek, "Venetsiya usuli"ni yozib bergan.
- Nega aynan u mashhur? Undan oldin usul savdogar oilalarida og'zaki va amaliy yo'l bilan o'rgatilgan. Pacholi uni bosma kitobga tizimli qilib joyladi va usul kitob orqali ham o'rganiladigan bo'ldi.
- Leonardo bilan do'stlik. Pacholi Milanda dars bergan va u yerda Leonardo da Vinchi bilan do'stlashgan.
- "Buxgalteriya otasi". Shu kitob tufayli Pacholini ko'pincha "buxgalteriya otasi" deb atashadi. To'g'riroq ta'rif: u ikki yoqlama yozuvni birinchi bo'lib tizimli bosma bayon qilgan muallif.
Misol: Pacholi g'oyasi bugungi schyotlar rejasida (muallif tomonidan tuzilgan, shartli)
"Zarafshon gilam" do'koni yetkazib beruvchidan 18 000 000 so'mlik gilam oldi, pulini keyinroq bankdan to'ladi. Pacholi davridagi "har operatsiya ikki tomonda" qoidasi bugun 21-son BHMS schyotlari bilan shunday ko'rinadi:
| Operatsiya | Debet | Kredit | Summa |
|---|---|---|---|
| Gilam omborga kirim qilindi | 2910 Ombordagi tovarlar | 6010 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar | 18 000 000 |
| Yetkazib beruvchiga bankdan to'landi | 6010 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar | 5110 Hisob-kitob hisobvarag'i | 18 000 000 |
Birinchi yozuvda tovar ko'paydi, qarz paydo bo'ldi. Ikkinchisida qarz yopildi, bankdagi pul kamaydi. Har qatorda debet va kredit teng: besh yuz yildan ortiq vaqt o'tsa ham, qoida o'zgarmagan.
Yana qarang
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: Luca Pacioli · italyan matematigi va fransiskan rohibi; ikki yoqlama yozuvning batafsil tavsifini nashr etgani
- Britannica Kids: Luca Pacioli · Sansepolkroda tug'ilgani, Milanda dars bergani va Leonardo da Vinchi bilan do'stligi; Summa matematikaga oid ilk bosma kitoblardan biri
- National Library of Scotland: Pacioli (ICAS collection) · Summa va undagi buxgalteriya bo'limi haqida
- ICAEW Library: Summa di arithmetica · 1494-yil Venetsiyada Paganino de Paganini bosgani
- The Morgan Library & Museum: Pacioli, Summa de arithmetica (inkunabula yozuvi) · Venetsiya, Paganino de Paganini, 1494-yil noyabr
- Sotheby's (2022): Pacioli, Summa de arithmetica, Toscolano, 1523 · 1523-yilgi Toskolano nashri: birinchi nashrning sahifama-sahifa qayta bosilishi
- 21-son BHMS "Hisobvaraqlar rejasi", 154-band (2910 / 6010) va 226-band (6010 / 5110) · zamonaviy misoldagi provodkalar
- "Zarafshon gilam" misoli · muallif tomonidan tuzilgan, shartli