Cho'tdan sun'iy intellektgacha: buxgalter nima bilan hisoblagan va nega cho't ishlatilmay qoldi?

Q: Arifmometrdan kompyutergacha qanday yo'l bosildi?

Arifmometr. Fransuz Tomas de Kolmar 1820-yilda arifmometrga patent olgan. Smithsonian muzeyi bunday mashinalarni tijoratda muvaffaqiyat qozongan ilk hisoblash mashinalari deb ta'riflaydi. Oksford tarixchisining fikricha esa, ularning keng tarqalishi 1870-yillar oxiridan oldin boshlanmagan: ixtirodan keyin uzoq vaqt mashina kam ishlatilgan. Elektron kalkulyator. 1970-yillar boshida kalkulyatorlar stol ustidan cho'ntakka ko'chdi va arzonlashdi. Birinchi biznes kompyuteri. Britaniyaning J. Lyons qandolat va choyxonalar kompaniyasi LEO I kompyuterini qurgan. Uning birinchi biznes vazifasi non va pishiriqlarga ketgan ingredientlar qiymatini hisoblash (Bakery Valuations) edi. 1951-yil 29–30-noyabrda bu hisob to'liq LEO ga o'tkazilgan, keyinroq unga ish haqi hisobi ham yuklangan. Elektron jadval. 1979-yilda Apple II kompyuteri uchun VisiCalc chiqdi. Uni Dan Briklin va Bob Frankston yaratgan. Ustun va qatorlarda formulalar bilan ishlash buxgalterning qo'lda chizadigan jadvalini ekranga ko'chirdi. Lotus 1-2-3. 1983-yil yanvarda IBM PC uchun Lotus 1-2-3 elektron jadvali chiqdi. Uni 1982-yilda Mitch Kapor va Jonatan Saks tuzgan Lotus kompaniyasi yaratgan. Kompyuter tarixi muzeyi uni IBM shaxsiy kompyuteri uchun birinchi «killer app», ya'ni kompyuterni sotib olishga asosiy sabab bo'lgan dastur deb ataydi.

"Cho't qoqmoq" iborasini eshitganmisiz? Bir paytlar bu buxgalterning eng asosiy ishi edi. Bugun esa ko'pchilik yosh hisobchilar cho'tni faqat muzey yoki eski suratlarda ko'rgan. Hisoblash vositalari qanday o'zgardi va nega eski vositalar chetga chiqdi?

Cho't qayerdan kelgan va qachongacha ishlatilgan?

Cho'tning ajdodi hisoblash taxtasi bo'lgan: taxtaga chiziqlar tortilib, ularning ustiga toshchalar qo'yilgan, toshchaning o'rni esa sonni bildirgan. Britannica ma'lumotiga ko'ra, cho't, ehtimol, Bobilda paydo bo'lgan.

Keyin turli xalqlar o'z cho'tini yaratgan:

Cho't turi	O'ziga xosligi
Hisoblash taxtasi (Yevropa savdogarlari)	Donachalar sim emas, sirtga chizilgan chiziqlar bo'ylab surilgan
Xitoy suanpani	Har bir o'qda tepada 2 ta, pastda 5 ta donacha
Yapon sorobani	Har bir o'qda tepada 1 ta, pastda 4 ta donacha
Rus cho'ti (schyoti)	Ko'ndalang to'siq yo'q, qatorlarda odatda o'nta donacha (kasrlar uchun ayrim qatorlarda kamroq)

Sobiq Ittifoq hududida, jumladan bizda ham, do'kon va idoralarda rus cho'ti keng ishlatilgan. Tadqiqotchilar uni rus va sovet buxgalteriyasining o'ziga xos hodisasi deb ataydi: cho't XX asr oxirigacha amaliy vosita bo'lib qolgan. Kompyuter tarixi muzeyida taxminan 1970-yilda Moskva bozorida olingan surat bor: unda sotuvchilar cho'tni zamonaviyroq hisoblash asboblari bilan yonma-yon ishlatmoqda.

Arifmometrdan kompyutergacha qanday yo'l bosildi?

Arifmometr. Fransuz Tomas de Kolmar 1820-yilda arifmometrga patent olgan. Smithsonian muzeyi bunday mashinalarni tijoratda muvaffaqiyat qozongan ilk hisoblash mashinalari deb ta'riflaydi. Oksford tarixchisining fikricha esa, ularning keng tarqalishi 1870-yillar oxiridan oldin boshlanmagan: ixtirodan keyin uzoq vaqt mashina kam ishlatilgan.
Elektron kalkulyator. 1970-yillar boshida kalkulyatorlar stol ustidan cho'ntakka ko'chdi va arzonlashdi.
Birinchi biznes kompyuteri. Britaniyaning J. Lyons qandolat va choyxonalar kompaniyasi LEO I kompyuterini qurgan. Uning birinchi biznes vazifasi non va pishiriqlarga ketgan ingredientlar qiymatini hisoblash (Bakery Valuations) edi. 1951-yil 29–30-noyabrda bu hisob to'liq LEO ga o'tkazilgan, keyinroq unga ish haqi hisobi ham yuklangan.
Elektron jadval. 1979-yilda Apple II kompyuteri uchun VisiCalc chiqdi. Uni Dan Briklin va Bob Frankston yaratgan. Ustun va qatorlarda formulalar bilan ishlash buxgalterning qo'lda chizadigan jadvalini ekranga ko'chirdi.
Lotus 1-2-3. 1983-yil yanvarda IBM PC uchun Lotus 1-2-3 elektron jadvali chiqdi. Uni 1982-yilda Mitch Kapor va Jonatan Saks tuzgan Lotus kompaniyasi yaratgan. Kompyuter tarixi muzeyi uni IBM shaxsiy kompyuteri uchun birinchi «killer app», ya'ni kompyuterni sotib olishga asosiy sabab bo'lgan dastur deb ataydi.

1980-yillar, 2000-yillar va bugun: buxgalter ishi qanday o'zgardi?

Quyidagi jadval davrlarning umumiy tasviri (muallif tomonidan tuzilgan); har bir korxonada o'tish vaqti har xil bo'lgan.

Jihat	1980-yillar	2000-yillar	Bugun
Asosiy hisoblash vositasi	Cho't, arifmometr, elektron kalkulyator; shaxsiy kompyuter endi paydo bo'lmoqda	Shaxsiy kompyuter va elektron jadval	Buxgalteriya dasturi yoki ERP tizimi, bulut xizmatlari
Yozuvlar qayerda	Qog'oz jurnallar, kartochkalar, vedomostlar	Kompyuterdagi buxgalteriya dasturi, qog'oz nusxa bilan birga	Elektron baza; hujjatlar elektron raqamli imzo bilan
Birlamchi hujjat	Qog'oz, qo'lda yoki yozuv mashinkasida	Kompyuterda tuziladi, qog'ozga chop etiladi	Elektron hujjat (elektron hisob-faktura ham shular qatorida)
Oy yopilishi	Qo'lda yig'ish, ko'p kunlik ish	Dastur yig'adi, lekin ma'lumotlar ko'p joyga qo'lda kiritiladi	Ko'p jarayon avtomatik; buxgalter tekshiradi va tahlil qiladi
Buxgalterning asosiy vaqti	Hisoblash va ko'chirish	Ma'lumot kiritish va solishtirish	Tekshirish, tahlil, maslahat

Nega cho't va oddiy kalkulyator kam ishlatiladi?

Sabab shunchaki "kompyuter tezroq hisoblaydi" emas. Cho't ham, kalkulyator ham faqat hisoblaydi, natijani esa odam qo'lda daftarga ko'chiradi. Buxgalteriya dasturi bir vaqtning o'zida hisoblaydi, yozadi, saqlaydi va hisobotga yig'adi.

Bitta misolda ko'raylik (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Nur savdo" do'konida oyiga 300 ta kirim hujjati bor.

Bosqich	Cho't va qog'oz daftar	Kalkulyator va qog'oz	Buxgalteriya dasturi
Hujjat summasini hisoblash	Qo'lda, cho't bilan	Kalkulyatorda	Avtomatik
Yozuvni daftarga o'tkazish	Qo'lda yoziladi	Qo'lda yoziladi	Hujjatdan avtomatik provodka
Oy oxiri yig'indisi	Qaytadan sanaladi	Qaytadan teriladi	Bir tugma bilan
Ko'chirishdagi xato xavfi	Har ko'chirishda bor	Har ko'chirishda bor	Ko'chirish yo'q, xavf kamroq
Hisobot tuzish	Bir necha kun	Bir necha kun	Bir necha daqiqa

Asosiy farq ikkinchi va to'rtinchi qatorda: raqamni bir joydan boshqa joyga qo'lda ko'chirish qancha kam bo'lsa, xato shuncha kam bo'ladi. Shu sababli cho't va kalkulyator yo'qolmadi, lekin asosiy vosita bo'lishdan to'xtadi.

Bugungi bosqichda hujjatning o'zi ham raqamli: elektron hisob-faktura elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi va xaridorning dasturiga to'g'ridan-to'g'ri tushadi. Dasturlar bulutda ishlab, buxgalterga istalgan joydan kirish imkonini bermoqda, sun'iy intellekt esa takroriy ishlarni yengillashtirish uchun sinab ko'rilmoqda. Lekin bir narsa o'zgarmagan: operatsiyani to'g'ri baholash va unga javob berish baribir buxgalterning zimmasida.