Enron'dan sun'iy intellektgacha: XXI asrda audit qanday o'zgardi?

Bir paytlar dunyodagi eng yirik audit firmalaridan biri bo'lgan kompaniya bir necha oy ichida deyarli yo'q bo'lib ketdi. Bu voqea XXI asr auditining boshlanish nuqtasiga aylandi.

Asosiy faktlar

Enron va Arthur Andersen. AQShning yirik energetika kompaniyasi Enron qulagan, undan keyin uning auditori, o'sha paytdagi dunyoning eng yirik audit firmalaridan biri Arthur Andersen ham inqirozga uchragan.
2002-yil: Sarbanes-Oxley qonuni. Shu va boshqa yirik buxgalteriya mojarolaridan keyin AQShda Sarbanes-Oxley qonuni (SOX) qabul qilindi. U ommaviy kompaniyalar auditini nazorat qiluvchi kengash, PCAOB ni tuzdi.
Auditorlarni kim tekshiradi? PCAOB audit firmalarini ro'yxatga oladi va tekshiradi, audit standartlarini belgilaydi, firma va shaxslarga jazo qo'llaydi. Shu bilan AQShda kasbning faqat o'zini o'zi tartibga solishi davri tugadi.
O'zbekistonda huquqiy asos. «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra, xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi va ular vakolatli organ rasmiy saytida joylashtirilgan bo'lishi kerak. Ularni tan olish va qo'llash tartibi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi 171-son qarori bilan belgilangan.
Rasmiy matnlar ochiq. Iqtisodiyot va moliya vazirligi sahifasida auditorlik xulosasiga oid 700-son va 705-son AXS hamda namunaviy xulosalar joylashtirilgan.
Tanlovdan to'liq tahlilga. An'anaviy auditda minglab yozuvdan bir qismi tanlab tekshirilgan (audit tanlovi). Dasturlar yordamida endi auditor butun jurnalni ko'rib chiqib, g'ayrioddiy yozuvlarni ajratib olishi mumkin.
Sun'iy intellekt: yordamchi, hakam emas. Algoritm shubhali yozuvni topishi mumkin, lekin uning sababini aniqlash, dalil to'plash va xulosaga imzo qo'yish baribir auditorning kasbiy mulohazasi va mas'uliyati.

1980-yillar, 2000-yillar va bugun: auditor ishi qanday o'zgardi?

Umumiy tasvir (muallif tomonidan tuzilgan); turli firma va mamlakatlarda o'tish vaqti har xil bo'lgan.

Jihat	1980-yillar	2000-yillar	Bugun
Ish hujjatlari	Qog'ozda, qo'lda yozilgan jadvallar	Elektron jadvallar va audit dasturlari	Elektron ish fayllari, umumiy platformalar
Hisoblash vositasi	Kalkulyator, keyinroq elektron jadval	Kompyuter, elektron jadval	Ma'lumotlar tahlili dasturlari, algoritmlar
Tekshirish usuli	Asosan qog'oz hujjatlardan tanlab tekshirish	Tanlov, mijoz bazasidan elektron ko'chirmalar bilan	Butun jurnalni dastur bilan ko'rib chiqish, shubhalisiga chuqur kirish
Standartlar	IFAC qoshidagi IAPC yo'riqnomalari va milliy qoidalar	ISA lar; 2002-yildan IAASB, AQShda SOX va PCAOB	Xalqaro audit standartlari, O'zbekistonda ham qonun bilan
Auditorning asosiy vaqti	Hisoblash va hujjat varaqlash	Hujjat va elektron ma'lumotni solishtirish	Risklarni baholash, g'ayrioddiy holatlarni tahlil qilish

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar)

"Mevali vodiy" konserva zavodining bir yillik jurnalida 48 000 ta provodka bor. Auditor Malika ularning hammasini qo'lda ko'rib chiqa olmaydi. U dasturga quyidagi filtrlarni beradi:

Filtr	Nega shubhali bo'lishi mumkin	Topildi
Dam olish kunlari kiritilgan yozuvlar	Odatdagi ish tartibidan tashqarida	22
Juda yumaloq summalar (aynan 50 000 000 kabi)	Taxminiy yoki sun'iy yozuv bo'lishi mumkin	9
Yil oxirgi kunida kiritilib, keyingi oyda bekor qilingan	Natijani "bezash" belgisi bo'lishi mumkin	6
Jami		37

48 000 ta yozuvdan Malika endi faqat 37 tasiga chuqur kiradi: hujjatlarini so'raydi va mas'ul xodimlar bilan gaplashadi. Ko'pchiligi oddiy sabab bilan tushuntirilishi mumkin. Bir nechtasi esa haqiqiy muammoni ochib berishi mumkin.

Qadimgi "hisobni eshitish"dan bugungi algoritmgacha audit vositalari tubdan o'zgardi. Lekin savol o'sha-o'sha: yozilgan raqam haqiqatni ko'rsatadimi?