Xalqaro audit standartlari qanday tug'ildi: Nyu-Yorkdan Myunxengacha
XX asrda audit ikki katta o'zgarishni boshdan kechirdi: avval AQSh birjadagi kompaniyalar uchun mustaqil auditni qonun bilan talab qildi, keyin butun dunyo buxgalterlari yagona audit standartlari ustida ishlay boshladi.
Toshkentdagi auditor va Torontodagi auditor bir xil kitobdan, ya'ni xalqaro audit standartlaridan foydalanadi. Bu qanday yuz berdi? Javob XX asrning ikki bosqichida: avval bitta mamlakatda qonun, keyin butun dunyo bo'ylab kelishuv.
AQSh birjadagi kompaniyalardan nimani talab qildi?
1930-yillarda AQShda qimmatli qog'ozlar bozori federal qonunlar bilan tartibga solina boshlandi. 1933-yilgi Qimmatli qog'ozlar to'g'risidagi qonun va 1934-yilgi Qimmatli qog'ozlar birjasi to'g'risidagi qonun ro'yxatdan o'tgan kompaniyalar moliyaviy hisobotini mustaqil buxgalterlar auditidan o'tkazishni talab qildi. SEC ga esa "mustaqil" buxgalter kim ekanini belgilash vakolati berildi.
Qiziq tafsilot: qonun loyihasi muhokamasida kasb vakili Nyu-York fond birjasidagi kompaniyalarning deyarli hammasi allaqachon mustaqil auditdan o'tayotganini aytgan. Kolumbiya universiteti tadqiqoti ham ko'pchilik ommaviy kompaniyalar SEC talabidan oldin ham auditdan o'tganini ko'rsatadi. Ya'ni qonun yangi odatni o'ylab topmagan, mavjud yaxshi amaliyotni hamma uchun majburiy qilgan.
Myunxenda nima sodir bo'ldi?
1977-yil 7-oktabrda Myunxendagi XI Butunjahon buxgalterlar kongressida Xalqaro buxgalterlar federatsiyasi (IFAC) tuzildi. IFAC ma'lumotiga ko'ra, u 51 mamlakatdan 63 ta asoschi a'zo bilan ish boshlagan.
Keyingi qadamlar shunday bo'lgan: - Ko'p o'tmay IFAC qoshida Xalqaro audit amaliyoti qo'mitasi (IAPC) tuzilib, dastlab xalqaro audit yo'riqnomalarini chiqara boshlagan. - 1991-yildan qo'mita hujjatlari Xalqaro audit standartlari (ISA) deb atala boshlagan. - 2001-yilda IFAC qo'mita tuzilmasini qayta ko'rib chiqqan, 2002-yilda esa shu qayta ko'rib chiqish natijasida IAPC Xalqaro audit va ishonch bildirish standartlari kengashi (IAASB) deb qayta nomlangan.
Bu tarix O'zbekistondagi auditorga qanday bog'lanadi?
«Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra, xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi. Ya'ni Myunxendagi kongressdan boshlangan ish bugun mahalliy auditorning kundalik qo'llanmasiga aylangan.
| Jihat | XX asr boshlari | Bugun |
|---|---|---|
| Audit talabi | Ko'p mamlakatlarda faqat odat yoki alohida soha qoidasi | Qonun bilan belgilangan |
| Kim qoida yozadi | Har bir mamlakat yoki firma o'zicha | IAASB ning xalqaro standartlari |
| Auditorlik xulosasi | Shakli firmadan firmaga farq qilgan | Standartda belgilangan tuzilma |
| Turli mamlakat auditlarini solishtirish | Qiyin | Umumiy standart tufayli osonroq |
Qisqasi, 1930-yillarda AQSh "audit majburiy" degan bo'lsa, 1977-yildan keyin dunyo "audit qanday o'tkazilishi kerak" degan savolga umumiy javob izlay boshladi.
Yana qarang
Manbalar
- Columbia Business School: Public company auditing around the Securities Exchange Act · ko'pchilik ommaviy kompaniyalar SEC talabidan oldin ham auditdan o'tgani
- SEC Historical Society: The Securities Act of 1933 (George P. Fritz gallery) · 1933-yilgi qonun loyihasi va mustaqil audit; NYSE kompaniyalarining aksariyati allaqachon auditdan o'tgani
- Congressional Research Service RS21257: Auditing and Accounting Regulation: Key SEC Powers · SEC «mustaqil» buxgalter tushunchasini belgilash vakolati
- IFAC: About · IFAC 1977-yil, 63 ta asoschi a'zo, 51 mamlakat
- IAS Plus: International Federation of Accountants (IFAC) · 1977-yil 7-oktabr, Myunxen, XI Butunjahon buxgalterlar kongressi
- S. A. Zeff: IAPC and International Auditing Guidelines (Rice University) · IAPC: avval xalqaro audit yo'riqnomalari, 1991-yildan ISA, 2002-yilda IAASB
- ICAEW: Knowledge guide to International Standards on Auditing · ISA lar 1991-yildan chiqarilayotgani
- IAS Plus: IFAC changes its structure for setting auditing standards (2001) · IAPC tuzilmasining 2001-yilgi qayta ko'rib chiqilishi
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida