Bitta ma'lumot, butun korxona: ERP tizimlari qanday paydo bo'lgan va buxgalteriyani qanday o'zgartirgan?

Omborchi tovarni qabul qildi, lekin buxgalteriya bu haqda faqat ertasi kuni, qog'oz yoki fayl orqali bildi. Savdo bo'limi esa omborda tovar qolmagan deb mijozni qaytarib yubordi. Har bir bo'lim o'z dasturida ishlasa, bunday holat odatiy. ERP tizimlari aynan shu "uzilish"ni yo'qotish uchun paydo bo'lgan.

Asosiy tezislar

Boshlanishi: zavod uchun hisob. 1960-yillar boshida J.I. Case kompaniyasi IBM bilan birgalikda ilk MRP (materiallarga ehtiyojni rejalashtirish) tizimlaridan birini yaratgan (Oracle NetSuite). Vazifa oddiy edi: qancha mahsulot ishlab chiqarish rejalashtirilgan bo'lsa, shunga qancha xomashyo va qachon kerakligini hisoblash.
MRP II: ishlab chiqarishdan moliyagacha. Keyingi bosqichda tizimlar faqat materiallarni emas, korxonaning boshqa resurslarini ham qamrab ola boshladi. Bu bosqich MRP II deb ataladi (Visibility, Oracle NetSuite).
1972: SAP. IBMning besh sobiq xodimi, Ditmar Xopp, Xasso Plattner, Klaus Velenroyter, Klaus Chira va Hans-Verner Hektor, 1972-yilda Germaniyada SAP kompaniyasiga asos solgan (SAP rasmiy tarixi, O'Reilly).
1992: R/3 va mijoz–server. SAP 1992-yilda R/3 tizimini chiqargan (O'Reilly, Wikipedia). U uch bosqichli mijoz–server arxitekturasiga asoslangan: ma'lumotlar bazasi, dastur mantig'i va foydalanuvchi oynasi alohida qatlamlarga ajratilgan.
"ERP" atamasi. "Enterprise resource planning" (korxona resurslarini rejalashtirish) atamasi 1990-yillar boshida tadqiqot kompaniyasi Gartner tomonidan qo'llanila boshlagan, deb yoziladi (Oracle NetSuite, Visibility). Bu nom tizim endi faqat zavod emas, butun korxonani qamrab olganini bildiradi.
Buxgalteriya uchun asosiy o'zgarish. ERPda omborchi kiritgan kirim hujjati bir vaqtning o'zida ombor qoldig'ini, yetkazib beruvchiga qarzni va bosh kitobdagi yozuvni o'zgartiradi. Buxgalter ma'lumotni qayta kiritmaydi, balki uning to'g'riligini nazorat qiladi.
Auditor uchun ham. Ma'lumot bitta bazada bo'lgani uchun auditor butun to'plamni kompyuter yordamida tahlil qila oladi. Ammo xavf ham bir joyda to'planadi: noto'g'ri sozlangan bitta qoida minglab yozuvni xato qilishi mumkin.

O'shanda va hozir

Jihat	Alohida dasturlar davri	ERP davri
Ma'lumot	Har bo'limda o'z bazasi	Bitta umumiy baza
Hujjat kiritish	Ombor, savdo va buxgalteriyada qayta-qayta	Bir marta, manbaning o'zida
Oy oxiri	Bo'limlar ma'lumotini qo'lda solishtirish	Avtomatik bog'langan yozuvlar, nazorat hisobotlari
Buxgalter roli	Ma'lumot kirituvchi	Nazoratchi va tahlilchi

Misol: "Paxtakor un" va qo'lda solishtirish

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli.

Shartli "Paxtakor un" MChJ ombor, savdo va buxgalteriya uchun uch xil dasturdan foydalanadi. Oyiga 1 200 ta yuk xati uch joyda alohida kiritiladi. Tajriba shuni ko'rsatadiki, ularning 2% ida dasturlar o'rtasida farq chiqadi va har bir farqni topib tuzatishga o'rtacha 20 daqiqa ketadi.

Ko'rsatkich	Hisob	Natija
Farq chiqqan hujjatlar	1 200 × 2%	24 ta
Tuzatishga ketgan vaqt	24 × 20 daqiqa	480 daqiqa
Soatda	480 ÷ 60	8 soat

Tekshiruv: 1 200 × 0,02 = 24; 24 × 20 = 480 daqiqa = 8 soat, ya'ni har oy buxgalterning bir to'liq ish kuni faqat solishtirishga ketadi. Hujjat bir marta, umumiy bazaga kiritilsa, bu turdagi farqlar paydo bo'lmaydi va vaqt tahlilga qoladi.

Amaliy saboq: yangi dasturga o'tishdan oldin hozir oy oxirida solishtirishga qancha vaqt ketishini o'lchab qo'ying. Shunda o'tishning foydasini his-tuyg'u bilan emas, raqam bilan baholash mumkin bo'ladi.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: elektron jadvallar buxgalterni qo'lda hisoblashdan ozod qildi, ammo har bir fayl alohida qoldi. ERP keyingi qadamni qo'ydi: fayllar o'rniga korxonaning yagona ma'lumotlar bazasi. Bugun bu tizimlar bulutga va elektron faktura kabi davlat platformalari bilan integratsiyaga o'tmoqda.