Qog'oz "spreadsheet"dan Excelgacha: elektron jadval buxgalter ishini qanday o'zgartirdi?

Ingliz tilidagi "spreadsheet" so'zi kompyuterdan ancha oldin paydo bo'lgan. Britannica yozishicha, tarixan bu buxgalteriya daftarining varag'i edi: ustun va qatorlarga chizilgan, raqamlar qo'lda yoziladigan katta qog'oz. Elektron jadvalning butun tarixi shu oddiy varaqni "o'zi hisoblaydigan" qilish urinishidir.

Qog'oz varaqning muammosi

Qog'oz jadvalda bitta raqam o'zgarsa nima bo'ladi? Masalan, oy o'rtasida bitta xarajat summasi noto'g'ri yozilgani ma'lum bo'ldi. Hisobchi o'chirg'ich oladi va shu qator jami, ustun jami, keyin umumiy natija, so'ng undan kelib chiqqan foiz va ko'rsatkichlarni birma-bir qayta hisoblaydi. Bitta tuzatish butun varaqni qayta yozishga aylanadi. Avvalgi maqolalarimizda ko'rgan cho't va arifmometr hisoblashni tezlashtirgan, lekin bu zanjirli qayta hisobni hal qila olmagan edi.

Garvarddagi g'oya va VisiCalc

Garvard biznes maktabi bitiruvchilar sahifasida yozilishicha, g'oya 1978-yilda MBA talabasi Den Briklinning har kungi keys tayyorlash mashg'ulotlarida tug'ilgan: raqamlarni qo'lda qayta-qayta hisoblash o'rniga ularni ekranda tez o'zgartirish mumkin bo'lgan dastur kerak edi. Qizig'i, Briklinning o'zi saytidagi izohida VisiCalc'ning yangiligi qator va ustunli birinchi hisob dasturi bo'lganida emasligini ta'kidlaydi. Buxgalter nuqtayi nazaridan esa asosiy yangilik shu edi: bitta qiymat o'zgarsa, unga bog'liq hamma natija o'zi qayta hisoblanadi.

U do'sti Bob Frankston bilan birga Software Arts kompaniyasini tuzdi (Kompyuter tarixi muzeyi). Ular yaratgan VisiCalc Apple II kompyuteri uchun mo'ljallangan, narxi 100 dollar bo'lgan (HBS).

Buxgalterlar uchun nima o'zgardi? Endi oylik hisobot yoki byudjetning bitta raqamini o'zgartirish uchun butun varaqni qayta yozish shart emas edi: "agar narx 5% oshsa-chi?" degan savolga bir necha soniyada javob olish mumkin bo'ldi.

Lotus va Excel raqobati

Britannica yozishicha, 1980-yillar o'rtasida IBM PC va MS-DOS kompyuterlari bozorida Lotus 1-2-3 yetakchi bo'lgan. Microsoft Excel esa boshqa yo'ldan kirdi: Microsoft ma'lumotiga ko'ra, u 1985-yil 30-sentabrda Macintosh kompyuteri uchun chiqqan. Britannica qayd etishicha, Lotus 1-2-3 Macintosh uchun bo'lmagan va bu Excelga o'z muxlislarini topishga yordam bergan.

Excelning birinchi Windows versiyasi 1987-yilda chiqqan (Britannica). Windows kompyuterlari tarqalgani sari Excel ham ommalashib, keyinchalik ofislarda eng ko'p ishlatiladigan elektron jadvalga aylandi.

Xavf: bitta katakdagi xato

Elektron jadval tez hisoblaydi, lekin xatoni ham tez "ko'paytiradi". Ikki mashhur misol:

Iqtisodiy tadqiqot. The Conversation yozishicha, 2013-yil aprelda Massachusets universiteti (Amherst) tadqiqotchilari Tomas Herndon, Maykl Esh va Robert Pollin mashhur iqtisodchilar Reynxart va Rogoffning 2010-yilgi maqolasi jadvalini tekshirib, o'rtacha qiymat formulasining oralig'i besh mamlakatni (Avstraliya, Avstriya, Belgiya, Kanada va Daniya) qamrab olmaganini aniqlagan.
Bank riski. Iqtisodchi Jeyms Kvakning JPMorgan ichki tekshiruv hisobotiga asoslangan tahliliga ko'ra, risk modelidagi jadval stavkalar farqini ularning o'rtachasiga emas, yig'indisiga bo'lgan. Hisobot bu xato o'zgaruvchanlikni taxminan ikki baravar kamaytirib ko'rsatgan bo'lishi mumkinligini qayd etgan.

Ikkala holatda ham dastur "to'g'ri" ishlagan: inson noto'g'ri formula yozgan. Shuning uchun jadvalni boshqa xodim tekshirishi ichki nazoratning muhim qismi.

Bulutga ko'chish

Google matbuot xizmati ma'lumotiga ko'ra, 2006-yil 6-iyunda Google Labs'da Google Spreadsheets cheklangan sinovdan o'ta boshlagan: jadvalni internetda yaratish, saqlash va boshqalar bilan ulashish mumkin bo'ldi. Endi bir faylni bir vaqtda bir nechta odam tahrirlay oladi, fayl esa kompyuterda emas, serverda turadi.

O'shanda va hozir

Jihat	Qog'oz jadval	1980-yillar elektron jadvali	Bugun
Qayta hisob	Qo'lda, har bir jami alohida	Bir katak o'zgarsa, hammasi avtomatik	Avtomatik, bir nechta foydalanuvchi bilan bir vaqtda
Fayl qayerda	Papka va javonda	Disketda, bitta kompyuterda	Bulutda, istalgan qurilmadan
Xato manbai	Hisob va ko'chirib yozish	Noto'g'ri formula yoki oraliq	O'sha xatolar, endi kattaroq jadvallarda
Nazorat usuli	Qayta sanash	Qo'lda tekshirish	Formulalarni tekshirish, o'zgarishlar tarixi, kirish huquqlari

Misol: nonvoyxonaning oylik yakuni

"Chilonzor non" degan shartli nonvoyxona oylik xarajatlarini yig'adi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar).

Modda	Summa (so'm)
Un	18 000 000
Gaz va elektr	4 500 000
Ish haqi	12 000 000
Ijara	5 000 000
Jami	39 500 000

Oy oxirida un uchun yana 1 200 000 so'mlik hisob-faktura topildi. Qog'ozda buxgalter Gulnora "Un" qatorini, "Jami"ni, so'ng bir dona nonning tannarxini (masalan, 26 000 dona nonga bo'lib) qo'lda qayta hisoblaydi: eski natija 39 500 000 ÷ 26 000 ≈ 1 519 so'm edi. Jadvalda esa u faqat bitta katakni 19 200 000 ga o'zgartiradi, "Jami" darhol 40 700 000 ga, tannarx esa 40 700 000 ÷ 26 000 ≈ 1 565 so'mga yangilanadi.

Lekin tuzoq ham bor: agar "Jami" katagidagi formula faqat birinchi uch qatorni qo'shsa (ijara tushib qolsa), jadval 35 700 000 deb ko'rsatadi va 5 mln so'mlik xarajat ko'rinmay qoladi. Shuning uchun Gulnora har oy jadval jamini bosh kitobdagi qoldiq bilan solishtiradi.

Oldingi va keyingi davrlar bilan bog'liqlik: mexanik mashinalar va cho't qo'lda hisoblashni tezlashtirdi, elektron jadval esa hisobni qayta hisoblanadigan "model"ga aylantirdi. Keyingi bosqichda bu model buxgalteriya dasturlari va bulut xizmatlari ichiga joylashdi.