Paskaldan Burrouzgacha: mexanik hisoblash mashinalari buxgalterga nima bergan?

Cho't haqida alohida maqolamiz bor. Bu safar boshqa oilani — tishli g'ildirakli hisoblash mashinalarini ko'ramiz. Ularning tarixi qiziq bir naqshni ko'rsatadi: deyarli har bir yangi mashina ortida soliqchi, sug'urtachi yoki hisobchining aniq bir muammosi turgan.

Paskal mashinasini kim uchun yasagan?

MacTutor (St Andrews universiteti) ma'lumotiga ko'ra, 1639-yilda Paskallar oilasi Ruan shahriga ko'chgan, chunki ota Etyen Paskal Yuqori Normandiyaga soliq yig'uvchi etib tayinlangan edi. Britannica yozishicha, yosh Blez Paskal 1642–1644-yillarda otasining ishini yengillatish uchun hisoblash mashinasini ixtiro qilgan. Keyinchalik uni Paskalina deb atashgan.

Kompyuter tarixi muzeyi (Computer History Museum) bir nechta muhim aniqlik kiritadi:

Paskal birinchi emas edi: nemis olimi Vilgelm Shikkard taxminan 1623-yilda hisoblash mashinasi yasagan;
Paskal 50 ga yaqin mashina yasagan, ammo atigi 15 ga yaqinini sotgan;
Paskalina faqat qo'shish va ayirishni bajargan.

Leybnits mashinani ko'paytirishga o'rgatdi

Britannica ma'lumotiga ko'ra, nemis olimi Gotfrid Leybnits o'z mashinasini 1671-yilda loyihalab, 1673-yilda qurgan. U ko'paytirishni takroriy qo'shish va raqamlarni surish orqali bajargan. Kompyuter tarixi muzeyi yozishicha, Leybnits o'ylab topgan pog'onali baraban (tishlari har xil uzunlikdagi silindr) keyingi taxminan ikki asr davomida hisoblash mashinalari tuzilishiga ta'sir qilgan.

Sug'urtachining arifmometri

Smithsonian muzeyi ma'lumotiga ko'ra, fransuz Tomas de Kolmar 1820-yilda hisoblash mashinasiga patent olgan va u ham pog'onali barabanlarga asoslangan. London Fan muzeyi (Science Museum Group) qayd etishicha, Tomas Parijdagi ikki sug'urta kompaniyasining asoschisi va direktori bo'lgan. Smithsonian yozishicha, Britaniyaning Prudential Assurance sug'urta kompaniyasi esa arifmometrdan erta foydalangan muhim mijozlardan biri edi. Sug'urtachi va hisobchi — mashinaning birinchi jiddiy xaridorlari.

Tugma va qog'oz lenta: Felt va Burrouz

XIX asr oxirida mashinalar dastasini aylantirish o'rniga tugmalar bilan ishlaydigan bo'ldi:

Komptometr. Kompyuter tarixi muzeyiga ko'ra, amerikalik Dorr Felt 1887-yil 11-oktabrda komptometrga patent olgan: tugmani bosishning o'zi sonni qo'shib qo'ygan.
Burrouz mashinasi. Uilyam Burrouz 1888-yil 21-avgustda hisoblash mashinasiga patent olgan. Muzey yozishicha, bir yil ichida u 50 ga yaqin mashina yasagan, ammo ularni ishlatish qiyin bo'lgan; keyin ixtirochi ularni takomillashtirgan.
Chop etish. Smithsonian kolleksiyasidagi "Registering Accountant" — Burrouzning dastlabki chop etuvchi, to'liq klaviaturali mashinalaridan biri. Uni Sent-Luisdagi American Arithmometer Company yasagan; kompaniya keyinchalik Burroughs Adding Machine Company deb atalgan.

Buxgalter uchun chop etishning ahamiyati katta. Oddiy mashina faqat natijani ko'rsatadi, lentaga yozadigan mashina esa har bir kiritilgan sonni qog'ozda qoldiradi. Xato bo'lsa, lentani qatorma-qator hujjatlar bilan solishtirib, qaysi son noto'g'ri terilganini topish mumkin. Bu bugungi "har bir yozuvning izi qolsin" degan talabning mexanik ajdodi.

Elektron kalkulyator

Kompyuter tarixi muzeyi ma'lumotiga ko'ra, 1961-yilda Britaniyaning Bell Punch kompaniyasi ANITA kalkulyatorini taqdim etgan; u odatda birinchi tijoriy to'liq elektron stol kalkulyatori deb tan olinadi. Qizig'i, u tranzistorlarda emas, elektron lampalarda ishlagan. Keyingi bosqich — cho'ntak kalkulyatori va kompyuter — haqida cho't haqidagi maqolada yozganmiz.

O'shanda va hozir

Jihat	Mexanik mashinalar davri	Bugun
Amal turlari	Paskalinada faqat qo'shish va ayirish; Leybnitsdan keyin ko'paytirish	Har qanday formula, funksiya, tahlil
Sonni kiritish	G'ildirak burash, dasta aylantirish, keyin tugma	Klaviatura, skaner, elektron hujjatdan avtomatik
Natija izi	Faqat chop etuvchi mashinalarda qog'oz lenta	Dasturda har bir yozuv, uning muallifi va vaqti saqlanadi
Kim ishlatgan	Soliq yig'uvchilar, sug'urtachilar, idora hisobchilari	Har bir buxgalter, telefon orqali har bir odam
Xatoni topish	Lentani hujjatlar bilan qo'lda solishtirish	Dastur farqni o'zi ko'rsatadi, auditor izni ochib ko'radi

Misol: lenta va formula

"Chorsu Mato" do'koni buxgalteri Gulnora oy oxirida 60 ta kirim hujjati yig'indisini tekshiradi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Hujjatlar bo'yicha jami 48 350 000 so'm bo'lishi kerak, hisoblashda esa 48 530 000 chiqdi. Farq 180 000 so'm.

Usul	Xatoni qanday topadi	Taxminiy vaqt
Chop etmaydigan kalkulyator	Hammasini qaytadan teradi, natija yana farq qilishi mumkin	30–40 daqiqa
Lentali hisoblash mashinasi	Lentani hujjatlar bilan qatorma-qator solishtiradi	10–15 daqiqa
Elektron jadval yoki buxgalteriya dasturi	Har bir hujjat alohida qator; noto'g'ri qatorni darhol ko'radi	2–3 daqiqa

Bu yerda oddiy arifmetik qoida yordam beradi: sonda ikki raqamning o'rni almashib terilsa, xato farq har doim 9 ga qoldiqsiz bo'linadi. 180 000 ÷ 9 = 20 000 — haqiqatan ham, bitta hujjatdagi 1 350 000 so'm 1 530 000 deb terilgan ekan. Lenta yoki jadval bo'lmasa, bunday qatorni topish uchun hammasini qayta terish kerak bo'lardi.

Xulosa

Hisoblash mashinalari hisobni tezlashtirdi, ammo buxgalteriyaga eng katta sovg'ani chop etuvchi mashina berdi: har bir son izini qoldirish. Bugungi buxgalteriya dasturlari shu g'oyani yanada kengaytirgan: har bir yozuv qachon, kim tomonidan va qaysi hujjat asosida kiritilgani saqlanadi.