Kassa apparati qanday ixtiro qilingan: Rittidan onlayn-NKMgacha

Kassa apparati soliqchining emas, avvalo tadbirkorning ixtirosi. Uni o'ylab topgan odam o'z pulini sotuvchilarning "unutuvchanligi"dan himoya qilmoqchi edi. Bir asrdan ortiq vaqt o'tib, aynan shu "chekni qayd etish" g'oyasi soliq nazoratining asosiy vositalaridan biriga aylandi.

Asosiy tezislar

1. G'oya kemada tug'ilgan. AQSh Milliy ixtirochilar shon-shuhrat zali ma'lumotiga ko'ra, Dayton (Ogayo) shahridagi mayxona egasi Jeyms Ritti 1878-yilda Yevropaga kemada suzib borayotganida eshkak parragining aylanishlarini sanaydigan moslamani ko'rgan va shunga o'xshash narsa mayxonadagi pul tushumini ham qayd eta oladimi, deb o'ylagan.
2. 1879-yilgi patent. Shon-shuhrat zali ma'lumotiga ko'ra, mashinani aka-uka Jeyms va Jon Rittilar birga yasagan (Jon mohir mexanik edi); unga AQShning 221 360-raqamli patenti berilgan. Smithsonian muzeyi yozishicha, shu mashina "Ritty's Incorruptible Cashier" — taxminan "Rittining aldab bo'lmaydigan kassiri" nomli mahsulotga asos bo'lgan. Milliy ixtirochilar zali yozishicha, mashina ma'lum summani bildiruvchi tugmani bosish orqali ishlagan.
3. Patterson va NCR. Britannica ma'lumotiga ko'ra, 1884-yilda Jon H. Patterson kompaniyaning ko'pchilik ulushini va kassa apparati patenti huquqlarini sotib olgan; kompaniya National Cash Register (NCR) nomi bilan mashhur bo'lgan. Smithsonian qayd etishicha, 1884-yilga kelib Rittilarning o'zi bu biznesdan chiqib ketgan edi.
4. Kompyuterli kassa. IBM tarix sahifasiga ko'ra, kompaniyaning savdo nuqtasi tizimlari 1973-yilda boshlangan: universal va tarmoq do'konlari uchun IBM 3650, supermarketlar uchun IBM 3660 tizimi. 3660 tarkibida kassadagi shtrix-kod skaneri ham bo'lgan. Kassa endi faqat pul sanovchi emas, tovar hisobi tizimining bir qismiga aylangan.
5. Yangi xavf — elektron yashirish. OECD 2013-yilgi hisobotida elektron kassa va savdo tizimlaridagi ma'lumotlarni yashirish xavfini tasvirlagan: buning ikki asosiy vositasi "zapper" (tashqi dastur yoki moslama) va "phantomware" (tizim ichiga yashirilgan dastur) deb atalgan.
6. Javob — onlayn kassa. OECD Soliq ma'muriyati forumining 2019-yilgi qo'llanmasi onlayn kassa tizimlarini joriy etishning foydasi va jihatlariga bag'ishlangan. G'oya oddiy: chek ma'lumoti faqat apparat ichida qolmasdan, soliq organiga ham yetib borsa, uni keyinchalik izsiz o'chirish qiyinlashadi.
7. O'zbekistonda. Bizda ham onlayn nazorat-kassa mashinalari (onlayn-NKM) ishlatiladi. Ular nosoz bo'lib qolgan holat uchun alohida tartib Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 23-noyabrdagi 943-son qarori bilan belgilangan: nosozlik haqida texnik xizmat ko'rsatish markazi (TXKM) 1 soat ichida soliq organini xabardor qiladi, apparat tiklanguncha xaridorga maxsus kvitansiya beriladi.

Misol: Rittining muammosi bugungi kafeda

"Shirin Choy" kafesida kechki smenada ikki kassir ishlaydi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar).

Ritti 1879-yilda aynan shu narsaga erishmoqchi edi: tushum odamning xotirasida emas, mashinada qayd etilsin. Onlayn kassa bu g'oyani bir qadam oldinga surdi: qayd faqat egasiga emas, soliq organiga ham ko'rinadi.