Tannarx hisobi qanday tug'ilgan: Vedjvud kulolxonasidan temir yo'llargacha
Pacholi daftari "qancha pul kirdi-chiqdi" degan savolga javob berardi. Sanoat inqilobi yangi savol qo'ydi: "Bitta buyum menga necha pulga tushyapti?" Ingliz kulolchisi Josaya Vedjvud va amerikalik temir yo'l muhandisi Albert Fink bu savolga qanday javob izlaganini ko'ramiz.
Do'kondor uchun foyda oddiy: tovarni 10 ga olib, 12 ga sotdingmi — 2 foyda. Ammo o'zi buyum yasaydigan korxonada bu hisob ishlamaydi. Loy, bo'yoq, o'tin, ustaning mehnati, xumdon, ombor — bularning qaysi qismi bitta kosaga tushadi? Shu savoldan tannarx hisobi (ishlab chiqarish hisobi) tug'ilgan.
Josaya Vedjvud kim edi?
Britannica ma'lumotiga ko'ra, Josaya Vedjvud 1730-yil 12-iyulda Angliyaning Burslem shahrida cho'qintirilgan va 1795-yil 3-yanvarda Etruriyada vafot etgan. Britannica uni kulolchilikka ilmiy yondashuvi bilan ajralib turgan dizayner va ishlab chiqaruvchi deb ta'riflaydi.
Vedjvud chiroyli idishlari bilan mashhur. Buxgalteriya tarixchilari uchun esa uning boshqa xizmati qiziq: u o'z mahsulotining aniq tannarxini bilishga harakat qilgan.
1772-yilda nima bo'ldi?
Iqtisodiy tarixchi Nil Makkendrik 1970-yilda "Economic History Review" jurnalida shu mavzuga maxsus maqola chop etgan. Unga tayangan Business History Review maqolasida yozilishicha:
- 1772-yilda Vedjvud 31 ga yaqin mahsulotning, asosan vazalarning, birlik tannarxini 14 ta xarajat moddasi bo'yicha hisoblab chiqqan.
CPA Australia nashri (INTHEBLACK) esa vaziyatni shunday tasvirlaydi:
- 1772-yilda talab tushib, omborda mahsulot to'planib qolgan, Vedjvud xarajatni qanchalik qisqartira olishini bilishi kerak edi;
- hisoblar bir-biriga mos kelmay qolgan va bu bosh kotibning pul o'zlashtirib kelganini fosh qilgan.
Bu yerda ikki muhim saboq bor. Birinchisi: tannarxni bilgan ishlab chiqaruvchi qaysi mahsulot foyda, qaysi biri zarar keltirayotganini ko'radi. Ikkinchisi: hisob natijasi hayotga mos kelmasa, bu signal — qayerdadir xato yoki suiiste'mol bor.
Temir yo'llar nima uchun yangi hisob talab qildi?
XIX asrda temir yo'llar o'sha davrning eng yirik korxonalari edi. Biznes tarixchisi Alfred Chandler 1965-yilgi maqolasida temir yo'llarni zamonaviy korporativ boshqaruvning kashshoflari deb atagan: ular katta kapitalni jalb qilish va nazorat qilish, keng hududga tarqalgan xo'jalikni boshqarish va minglab xodimlarni kuzatish uchun yangi usullar yaratishga majbur bo'lgan.
Temir yo'lning o'ziga xosligi — doimiy xarajatlar juda katta: rels, ko'prik, stansiya, parovoz poezd yursa ham, yurmasa ham pul talab qiladi. O'zgaruvchan xarajatlar (yoqilg'i, poezd brigadasi) esa tashilgan yukka qarab o'zgaradi.
Albert Fink va "tonna-mil"
Albert Fink Louisville va Nashville temir yo'lida ishlagan muhandis edi. Buxgalteriya tarixchisi J. R. Xeyer 2000-yilda Finkning ishini "zamonaviy xarajatlarni boshqarishning poydevori" deb atagan maqola chop etgan. Unga ko'ra, Fink 1870-yillar boshida temir yo'l xarajatlarini tahlil qilish tizimini sinab ko'rgan.
Xeyer yozishicha, Fink tizimi temir yo'l faoliyatining foydaliligi va samaradorligini doimiy va o'zgaruvchan xarajatlar orqali o'lchashga qaratilgan, uning bir tonna yukni bir mil tashish (tonna-mil) va bir yo'lovchini bir mil tashish (yo'lovchi-mil) bo'yicha daromad va xarajat ko'rsatkichlari esa soha standartiga aylangan.
O'shanda va hozir
| Jihat | Vedjvud va Fink davri (XVIII–XIX asr) | Bugun |
|---|---|---|
| Asosiy savol | Bitta vaza yoki bir tonna-mil necha pulga tushadi? | O'sha savol, lekin minglab mahsulot bo'yicha |
| Ma'lumot manbai | Qo'lda yozilgan daftarlar, ustaxona hisoblari | Buxgalteriya dasturi, ombor va ishlab chiqarish modullari |
| Xarajatlarni guruhlash | Muallif o'zi tanlagan moddalar (Vedjvudda 14 ta) | Hisob siyosatida belgilangan moddalar va schyotlar |
| Doimiy va o'zgaruvchan xarajat | Temir yo'lchilar endi ajrata boshlagan | Boshqaruv hisobining oddiy vositasi, zararsizlik nuqtasi tahlili |
| Natijadan foydalanish | Narx belgilash, tushkunlikda omon qolish | Narx, assortiment, byudjet va nazorat |
Bugungi schyotlar rejasida ham ishlab chiqarish xarajatlari uchun alohida schyotlar bor: masalan, 2010 "Asosiy ishlab chiqarish" va 2510 "Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari".
Misol: Rishtondagi ustaxona
"Rishton Naqsh" kulolchilik ustaxonasi oyiga ikki xil mahsulot chiqaradi: 400 ta lagan va 1 600 ta kosa (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Usta Farhod avval hamma xarajatni mahsulot soniga teng bo'lib, "bitta buyum o'rtacha 14 400 so'm" degan xulosaga kelgan edi. Endi Vedjvud usulida, moddalar bo'yicha hisoblaydi:
| Modda | Lagan (bir dona) | Kosa (bir dona) |
|---|---|---|
| Loy va sir (glazur) | 9 000 | 2 500 |
| Bezakchi mehnati | 14 000 | 3 000 |
| Xumdon yoqilg'isi (joy egallashiga qarab) | 6 000 | 1 500 |
| Ustaxona ijarasi va boshqa umumiy xarajat (ish vaqtiga qarab) | 7 000 | 2 000 |
| Jami tannarx | 36 000 | 9 000 |
Tekshiruv: 400 × 36 000 + 1 600 × 9 000 = 14 400 000 + 14 400 000 = 28 800 000 so'm; 2 000 dona buyumga bo'lsak, Farhodning dastlabki 14 400 so'mi chiqadi. Umumiy summa to'g'ri, lekin "o'rtacha" raqam hech qaysi mahsulotning haqiqiy tannarxini ko'rsatmaydi.
Farhod laganni 40 000 so'mdan sotayotgan edi: bir donasidan atigi 4 000 so'm foyda. Kosani esa 14 000 so'mdan: bir donasidan 5 000 so'm. Ko'p mehnat talab qiladigan lagan aslida kamroq foyda keltirayotgan ekan. Endi u lagan narxini qayta ko'rib chiqadi yoki bezak usulini soddalashtiradi. Ikki yuz ellik yil oldin Vedjvud ham shunday savollarga javob izlagan.
Xulosa
Tannarx hisobi sanoat inqilobi bilan birga tug'ilgan: Vedjvud mahsulot bo'yicha xarajatni moddalarga ajratdi, temir yo'lchilar esa doimiy va o'zgaruvchan xarajatni farqlashni o'rgandi. Ikkala g'oya ham bugun har bir ishlab chiqarish korxonasining hisobida yashaydi.
Yana qarang
- 1494-yil: Luka Pacholi kitobi ikki yoqlama yozuvni qanday tarqatdi?
- Paskaldan Burrouzgacha: mexanik hisoblash mashinalari buxgalterga nima bergan?
- XIX asr: audit qachon majburiy bo'ldi va birinchi buxgalterlar jamiyati qayerda tuzildi?
- Asosiy vositalarga amortizatsiya qanday hisoblanadi?
- Tannarx
- Umumishlab chiqarish xarajatlari
- Zararsizlik nuqtasi
- Bo'lim: Buxgalteriya
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: Josiah Wedgwood · 1730-yil 12-iyulda Burslemda cho'qintirilgan, 1795-yil 3-yanvarda Etruriyada vafot etgan; kulolchilikka ilmiy yondashuvi
- N. McKendrick: "Josiah Wedgwood and Cost Accounting in the Industrial Revolution", The Economic History Review, 23-jild, 1-son (1970), 45–67-betlar (IDEAS/RePEc yozuvi)
- G. A. Lee: "The Concept of Profit in British Accounting, 1760–1900", Business History Review, 49-jild, 1-son (1975), 6–36-betlar · McKendrick asosida: 1772-yilda Vedjvud 31 ga yaqin mahsulotning, asosan vazalarning, birlik tannarxini 14 ta modda bo'yicha hisoblagani
- CPA Australia, INTHEBLACK: "9 accountants who changed the world — Josiah Wedgwood" · 1772-yildagi tushkunlik (talab tushib, zaxira to'plangani) davrida xarajat va foydani kuzatish tizimi; hisoblar mos kelmay qolgani bosh kotibning pul o'zlashtirganini fosh qilgani
- A. D. Chandler: "The Railroads: Pioneers in Modern Corporate Management", Business History Review, 39-jild, 1-son (1965), 16–40-betlar · temir yo'llar kapitalni nazorat qilish, keng tarqalgan xo'jalikni boshqarish uchun yangi usullar yaratishga majbur bo'lgani
- J. R. Heier: "The foundations of modern cost management: the life and work of Albert Fink", Accounting History Review, 10-jild, 2-son (2000), 213–243-betlar · Louisville va Nashville temir yo'li; 1870-yillar boshidagi xarajat tahlili tizimi; doimiy va o'zgaruvchan xarajatlar; tonna-mil va yo'lovchi-mil bo'yicha daromad va xarajat ko'rsatkichlari soha standartiga aylangani
- "Rishton Naqsh" misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar