Asosiy vositalarga amortizatsiya qanday hisoblanadi?
Amortizatsiya nima, 5-sonli BHMS bo'yicha to'rtta hisoblash usuli, raqamli misollar va buxgalteriya provodkalari.
Bino, uskuna, kompyuter yoki avtomobil kabi asosiy vositalar bir necha yil ishlatiladi va asta-sekin eskiradi. Shu eskirishni pul ko'rinishida xarajatga o'tkazib borish amortizatsiya (eskirish) deyiladi. Boshqacha aytganda, asosiy vositaning qiymati u xizmat qiladigan yillar davomida bo'lib-bo'lib xarajatga yoziladi.
O'zbekistonda asosiy vositalar hisobi 5-sonli BHMS "Asosiy vositalar" bilan tartibga solinadi. Uning amaldagi tahriri 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Hisoblangan amortizatsiya 0200 "Asosiy vositalarning eskirishi" hisobvarag'ida yig'iladi. Bu kontraktiv hisobvaraq: u 0100 dagi asosiy vositalar qiymatini kamaytirib, ularning qoldiq qiymatini ko'rsatadi.
Amortizatsiya hisoblash uchun nima kerak?
- Boshlang'ich qiymat: asosiy vositani sotib olish va foydalanishga tayyorlash uchun ketgan barcha xarajatlar (narxi, yetkazib berish, o'rnatish)
- Foydali xizmat muddati: korxona asosiy vositadan qancha vaqt foydalanishni kutadi yoki undan qancha mahsulot (ish, xizmat) olishni kutadi
- Tugatish qiymati: xizmat muddati oxirida asosiy vositani tugatishdan olinishi kutilayotgan summa, tugatish xarajatlari chegirilgan holda. Agar u ahamiyatsiz bo'lsa, hisobga olinmasligi mumkin.
- Hisoblash usuli: korxona uni hisob siyosatida majburiy tartibda ko'rsatadi
Amortizatsiyalanadigan qiymat = Boshlang'ich qiymat − Tugatish qiymati.
Amortizatsiya qachon boshlanadi va qachon to'xtaydi?
5-sonli BHMSga ko'ra, amortizatsiya asosiy vosita asosiy vositalar tarkibiga qabul qilingan va ishga tushirilgan sanadan boshlab hisoblanadi. U amortizatsiyalanadigan qiymat to'liq qoplanganda yoki asosiy vosita balansdan hisobdan chiqarilganda to'xtaydi.
Amortizatsiya korxona foyda ko'rdimi yoki zararmi, bundan qat'i nazar hisoblanadi. Hisobot yili davomida esa u har oy yillik summaning 1/12 qismi miqdorida hisoblanadi (ishlab chiqarish usuli bundan mustasno).
Qaysi asosiy vositalar amortizatsiya qilinmaydi?
5-sonli BHMSda ularning to'liq ro'yxati berilgan: 1. Yer uchastkalari va tabiatdan foydalanishga doir boshqa obyektlar (suv, yer osti boyliklari va boshqa tabiiy resurslar) 2. Mahsuldor chorva mollari 3. Axborot-kutubxona fondi 4. Belgilangan tartibda konservatsiyaga o'tkazilgan asosiy vositalar 5. Muzey ashyolari 6. Moddiy madaniy meros obyektlari 7. Umumiy foydalanishdagi avtomobil yo'llari, yo'laklar, sayilgohlar, xiyobonlar va mahalliy davlat hokimiyati organlari tasarrufidagi obodonlashtirish inshootlari 8. To'liq amortizatsiyalangan asosiy vositalar
Qanday usullar bor?
5-sonli BHMS to'rtta usulni nazarda tutadi: ikkita asosiy va ikkita jadallashtirilgan. Jadallashtirilgan usullar asosiy vositadan intensiv foydalanilganda yoki texnika tez eskiradigan hollarda qo'llanadi.
| Usul | Turi | Qisqacha mohiyati |
|---|---|---|
| Bir maromli (to'g'ri chiziqli) | asosiy | har yili teng summa |
| Bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib (ishlab chiqarish) | asosiy | qancha ishlasa, shuncha amortizatsiya |
| Ikki baravar me'yor bilan qoldiqni kamaytirish | jadallashtirilgan | dastlabki yillarda ko'proq |
| Yillar yig'indisi (kumulyativ) | jadallashtirilgan | dastlabki yillarda ko'proq, kamayib boradi |
Har xil turdagi asosiy vositalarga turli usullarni qo'llash mumkin, lekin bir turdagi obyektlarga (markasi, turi bo'yicha) faqat bitta usul qo'llanadi.
1-usul: Bir maromli (to'g'ri chiziqli) usul qanday ishlaydi?
Eng ko'p ishlatiladigan va eng oddiy usul: har yili bir xil summa hisoblanadi.
Formula: Yillik amortizatsiya = Amortizatsiyalanadigan qiymat ÷ Xizmat muddati (yil).
Misol. Korxona 24 000 000 so'mga kompyuter sotib oldi. Xizmat muddati 4 yil, tugatish qiymati 0. - Yillik amortizatsiya: 24 000 000 ÷ 4 = 6 000 000 so'm - Oylik amortizatsiya: 6 000 000 ÷ 12 = 500 000 so'm - Yillik me'yor: 100% ÷ 4 = 25%
2-usul: Ishlab chiqarish usuli qanday ishlaydi?
Bu usul asosiy vositaning eskirishi u qancha ishlaganiga bog'liq bo'lganda qulay: yuk mashinasi uchun kilometr, stanok uchun mahsulot soni.
Formula: 1 birlik uchun amortizatsiya = Amortizatsiyalanadigan qiymat ÷ Butun xizmat muddatida kutilayotgan ish hajmi.
Misol. Yuk mashinasining boshlang'ich qiymati 300 000 000 so'm, tugatish qiymati 20 000 000 so'm. Butun xizmat muddatida 400 000 km yurishi kutilmoqda. - 1 km uchun: (300 000 000 − 20 000 000) ÷ 400 000 = 700 so'm - Oyda 5 000 km yurgan bo'lsa: 5 000 × 700 = 3 500 000 so'm
3-usul: Ikki baravar me'yor bilan qoldiqni kamaytirish qanday ishlaydi?
To'g'ri chiziqli me'yor 2 ga ko'paytiriladi va har yili yil boshidagi qoldiq qiymatga qo'llanadi. Amortizatsiya qoldiq qiymat tugatish qiymatiga tenglashganda to'xtaydi.
Misol. O'sha 24 000 000 so'mlik kompyuter, xizmat muddati 4 yil. To'g'ri chiziqli me'yor 25%, ikki baravari 50%.
| Yil | Yil boshidagi qoldiq qiymat | Amortizatsiya | Yil oxiridagi qoldiq qiymat |
|---|---|---|---|
| 1 | 24 000 000 | 12 000 000 (50%) | 12 000 000 |
| 2 | 12 000 000 | 6 000 000 (50%) | 6 000 000 |
| 3 | 6 000 000 | 3 000 000 (50%) | 3 000 000 |
| 4 | 3 000 000 | 3 000 000 (qolgan qism, muallif yechimi) | 0 |
5-sonli BHMS 41-bandiga ko'ra, bu usulda tugatish qiymati boshlang'ich qiymatdan chegirilmaydi va amortizatsiya hisoblash "qoldiq qiymati ularning tugatish qiymatiga teng bo'lgan vaqtda tugatiladi". Sof 50% me'yor bilan 4-yilda atigi 1 500 000 so'm hisoblanib, 1 500 000 so'm qoldiq qolardi. Shuning uchun jadvalda oxirgi yilda qolgan qism to'liq chiqarildi: bu standartdagi qoida emas, muallif ko'rsatgan amaliy yechim. Korxona bunday yondashuvni o'z hisob siyosatida yozib qo'ygani ma'qul.
4-usul: Yillar yig'indisi (kumulyativ) usuli qanday ishlaydi?
Har yilgi ulush kasr bilan aniqlanadi: suratida xizmat muddati oxirigacha qolgan yillar soni, maxrajida esa xizmat muddati yillari tartib raqamlarining yig'indisi.
Misol. O'sha kompyuter, 4 yil. Maxraj: 1 + 2 + 3 + 4 = 10.
| Yil | Ulush | Amortizatsiya |
|---|---|---|
| 1 | 4/10 | 9 600 000 |
| 2 | 3/10 | 7 200 000 |
| 3 | 2/10 | 4 800 000 |
| 4 | 1/10 | 2 400 000 |
| Jami | 10/10 | 24 000 000 |
To'rt yilda jami 24 000 000 so'm amortizatsiya qilinadi. Bu barcha usullarda bir xil, faqat yillar bo'yicha taqsimlanishi farq qiladi.
Amortizatsiya qanday provodka qilinadi?
Amortizatsiya 0200 guruhidagi tegishli sub-schyotning kreditiga yoziladi, masalan, kompyuterlar uchun 0250. Debet esa asosiy vosita qayerda ishlatilayotganiga bog'liq:
| Asosiy vosita qayerda ishlatiladi | Debet | Kredit |
|---|---|---|
| Ishlab chiqarish sexida | 2510 Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari | 0200 |
| Ma'muriyatda (masalan, buxgalteriya kompyuteri) | 9420 Ma'muriy xarajatlar | 0200 |
| Sotish bo'limida (masalan, do'kon jihozlari) | 9410 Sotish xarajatlari | 0200 |
Misol. Buxgalteriyadagi kompyuter bo'yicha oylik amortizatsiya: Dt 9420 – Kt 0250, 500 000 so'm.
Buxgalteriya va soliq amortizatsiyasi bir xilmi?
Har doim emas. Buxgalteriyada amortizatsiya 5-sonli BHMS va korxona hisob siyosati bo'yicha hisoblanadi. Foyda solig'ini hisoblashda esa Soliq kodeksida belgilangan qoidalar va eng yuqori me'yorlar qo'llanadi. Ikkalasi o'rtasida farq chiqsa, soliq hisob-kitobida tuzatish kiritiladi. Amaldagi soliq me'yorlarini Soliq kodeksining so'nggi tahriridan tekshiring.
Qisqacha xulosa
- Amortizatsiyalanadigan qiymat = boshlang'ich qiymat − tugatish qiymati
- Amortizatsiya asosiy vosita qabul qilinib, ishga tushirilgan sanadan boshlanadi
- Oylik summa yillik summaning 1/12 qismi (ishlab chiqarish usulidan tashqari)
- To'rtta usul bor; tanlangan usul hisob siyosatida ko'rsatiladi
- Yer, mahsuldor chorva va boshqa 6 toifa amortizatsiya qilinmaydi
- Amortizatsiya 0200 hisobvarag'ining kreditida yig'iladi
- Soliq amortizatsiyasi buxgalteriyadagidan farq qilishi mumkin
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Korxona o'ziga tegishli ishlab chiqarish dastgohini sotishdan zarar ko'rdi. 21-son BHMS 412-bandiga ko'ra asosiy vositaning chiqib ketishidan ko'rilgan zarar qaysi provodka bilan yoziladi?
Asosiy vositalar qaysi schyotda hisobga olinadi?
0200 «Asosiy vositalarning eskirishi» schyoti qanday schyot?
Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar qaysi schyotda hisobga olinadi?
«Bag'dod quruvchi» MChJ asosiy vositani chiqarib yuborish ishlarida band ishchilar ish haqidan ijtimoiy sug'urta ajratmalarini amalga oshirdi. 21-son BHMS 394-bandi bo'yicha qaysi provodka beriladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- 5-sonli BHMS "Asosiy vositalar" · iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 133-son buyrug'i, AV 09.08.2024, 3546-son; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. 7-bob: amortizatsiyani hisoblash
- 21-sonli BHMS "Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma" · 0200, 2510, 9410, 9420 hisobvaraqlari
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi · soliq maqsadlarida amortizatsiya
- Raqamli misollar va jadvallar · muallif tomonidan tuzilgan