Kompyuter "atrofida"mi yoki "ichidan"mi: auditorlar kompyuterni qanday qilib tekshiruv quroliga aylantirgan?

Auditor yuz yillar davomida bir xil asbob bilan ishlagan: qalam, daftar va sabr. Hamma yozuv qog'ozda edi, uni varaqlab, belgi qo'yib chiqish mumkin edi. XX asr o'rtalarida esa kompaniyalarning hisobi magnit lentaga ko'cha boshladi va auditor birinchi marta o'qib bo'lmaydigan "daftar" qarshisida qoldi.

Asosiy tezislar

Ikki yondashuv. 1971-yilgi Shimoliy Illinoys universiteti magistrlik ishida elektron hisob tizimini tekshirishning ikki asosiy usuli ko'rib chiqiladi: kompyuter "atrofida" audit va kompyuter "orqali" audit. Birinchisida auditor mashinani "qora quti" deb bilib, kirgan hujjat va chiqqan qog'oz hisobotnigina solishtiradi. Ikkinchisida tekshiruv mashinadagi ma'lumot va dasturning o'ziga qaratiladi.
Firmalar o'z dasturini yozdi. 1969-yilgi Journal of Accountancy maqolasi annotatsiyasida Auditape Haskins and Sells auditorlik firmasining tizimi sifatida tasvirlanadi: auditor tuzgan spetsifikatsiya kartalari orqali ishga tushiriladigan tayyor audit dasturlari to'plami. 1972-yilgi boshqa bir magistrlik ishida o'sha davrdagi uchta umumiy kompyuter audit tizimi solishtirilgan: Auditape, Audassist va System 2170. Muallif xulosasiga ko'ra, Auditape murakkab statistik dasturlari tufayli umuman ustun baholangan, qolgan ikkitasi esa moslashuvchan audit tili bilan ajralib turgan.
Davlat auditi ham qo'shildi. AQSh Hisob palatasi (GAO) jurnalidagi 1976-yilgi maqolaga ko'ra, GAO kompyuterni birinchi marta audit quroli sifatida 1969-yilda ishlatgan: Federal uy-joy ma'muriyatining (FHA) lentalari nusxasiga Auditape qo'llangan.
Moslik muammosi va CAAT. Xuddi shu maqolada aytilishicha, Auditape idora kompyuteriga mos kelmagan, shuning uchun GAO o'zining kompyuter yordamida audit usullarini (CAAT, Computer Assisted Audit Techniques) ishlab chiqa boshlagan. "Bir dastur hamma uchun" emas, "har tizimga mos vosita" degan saboq shundan kelib chiqdi.
Yangi kasb hamjamiyati. ISACA tarixiga ko'ra, 1969-yilda Los-Anjelesda Elektron ma'lumotlarni qayta ishlash auditorlari assotsiatsiyasi (EDPAA) ro'yxatdan o'tgan; bugungi ISACA aynan shu tashkilotdan o'sib chiqqan. Xuddi shu manbaga ko'ra, axborot tizimlari auditorlari uchun CISA sertifikati 1978-yilda joriy etilgan.
Asbob o'zgardi, savol o'zgarmadi. Auditape'dan bugungi ma'lumotlar tahlili dasturlarigacha maqsad bir xil: yetarli va ishonchli auditorlik dalillarini to'plash. Kompyuter faqat tanlovni tezlashtiradi va auditorga butun to'plamni ko'rish imkonini beradi.

O'shanda va hozir

Jihat	1960–1970-yillar	Bugun
Ma'lumot qayerda	Magnit lenta, teshikli karta, bosma hisobot	Hisob dasturi bazasi, bulutli xizmatlar
Auditor vositasi	Firmaning umumiy audit dasturi (masalan, Auditape)	Ma'lumotlar tahlili dasturlari, elektron jadvallar
Dasturni kim ishga tushiradi	Ko'pincha mijozning hisoblash markazi	Auditorning o'z kompyuteri
Tekshirish hajmi	Tanlab olingan yozuvlar	Ko'pincha butun to'plam, keyin chuqur tanlov
Mutaxassis	EDP auditori (yangi kasb)	Axborot tizimlari auditori, ma'lumotlar tahlilchisi

Misol: "Navro'z Savdo" jurnalidan shubhali yozuvlarni ajratish

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli.

Samarqanddagi shartli "Ishonch Audit" MChJ auditori Sardor "Navro'z Savdo" ulgurji kompaniyasining yillik sotuv jurnalini tekshiryapti: jurnalda 12 000 ta yozuv bor.

Usul	Nima qilinadi	Natija
Qo'lda tanlov	60 ta hujjat tasodifiy olinadi	60 ÷ 12 000 = 0,5% yozuv tekshirildi
Dastur bilan filtr 1	Dam olish kunida (yakshanba) kiritilgan yozuvlar	37 ta yozuv ajratildi
Dastur bilan filtr 2	Takrorlangan hisobvaraq-faktura raqamlari	4 ta juftlik topildi
Keyingi qadam	Ajratilgan 37 ta yozuv va 4 ta juftlik bo'yicha birlamchi hujjat so'raladi	Tushuntirish yoki tuzatish

Qo'lda tanlov bilan Sardor jurnalning 0,5% inigina ko'rgan bo'lardi. Dastur esa 12 000 yozuvning hammasini bir necha daqiqada "ko'zdan kechirib", diqqat talab qiladigan holatlarni ajratdi. Ammo yakuniy xulosani baribir auditor chiqaradi: yakshanbadagi yozuv xato ham, oddiy navbatchilik savdosi ham bo'lishi mumkin.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asrda xalqaro audit standartlari "nimani tekshirish kerak"ligini bir xillashtirdi, kompyuter audit dasturlari esa "qanday tekshirish"ni o'zgartirdi. Keyingi bosqichda, XXI asrda, butun ma'lumotlar tahlili va sun'iy intellekt bu yo'lni davom ettirmoqda.