Qonundan standartgacha: O'zbekistonda buxgalteriya hisobi qoidalari 1996-yildan bugungacha qanday shakllangan?

Buxgalter yangi ishga kelib, arxivdan 2003-yilgi balansni oldi. Undagi schyot raqamlari bugungi hisobvaraqlar rejasiga o'xshaydi, lekin ba'zi nomlar boshqacha. Xato yo'q: bu hisobot o'z davrining qoidalari bilan tuzilgan. Ana shu qoidalar qanday paydo bo'lgani va qachon almashgani bilinsa, eski hujjatni to'g'ri o'qish ancha osonlashadi.

Ikki qavatli tizim

O'zbekistonda buxgalteriya qoidalari ikki darajada turadi: - Qonun. Umumiy tamoyillar, kim hisob yuritadi, hisobot va hujjatlar qanday saqlanadi kabi masalalar. Bu "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonun. - Milliy standartlar (BHMS). Har bir mavzu bo'yicha batafsil qoida: zaxiralar, asosiy vositalar, ijara, hisobvaraqlar rejasi va hokazo. Ular vazirlik buyrug'i bilan tasdiqlanadi va Adliya vazirligida ro'yxatdan o'tadi.

Amaldagi standartlarning muqaddimasida ham shu bog'liqlik ko'rinadi: masalan, 1-son va 21-son BHMSni tasdiqlagan buyruqlar "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonunga muvofiq chiqarilgan.

1996: qonun qabul qilinadi

"Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonun 1996-yil 30-avgustda, 279-I-son bilan qabul qilingan (LexUZ, Spinform). 20-son BHMSni tasdiqlagan buyruqda qonun 1996-yilda Oliy Majlis Axborotnomasining 9-sonida, 142-moddada e'lon qilingani ko'rsatilgan.

1998–2004: birinchi standartlar to'lqini

Qonundan keyin uning ostidagi qavat quriladi. Amaldagi standartlarning "kuchini yo'qotgan hujjatlar" ilovalari bu tarixni aniq saqlab qolgan: - 1998-yil 26-iyul: 1-son BHMS "Hisob siyosati va moliyaviy hisobot" Moliya vazirligi tomonidan 17-17/86-son bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligida 1998-yil 14-avgustda 474-son bilan ro'yxatdan o'tgan. - 1998-yil 25-avgust: 3-son BHMS "Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot" 43-son bilan tasdiqlangan (ro'yxat raqami 484). - 1999-yil 23-noyabr: kichik tadbirkorlik subyektlari uchun soddalashtirilgan tartib (20-son BHMS) 87-son bilan tasdiqlangan. - 2002-yil 9-sentabr: hisobvaraqlar rejasi (21-son BHMS) Moliya vazirining 103-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, 2002-yil 23-oktabrda 1181-son bilan ro'yxatdan o'tgan. - 2004-yil 12-may: ijara hisobi (6-son BHMS) 75-son buyruq bilan tasdiqlangan.

2009–2016: yangilanishlar va qonunning yangi tahriri

Bir qator standartlar keyinroq qayta tasdiqlangan: 6-son BHMS 2009-yil 6-aprelda (41-son), 24-son BHMS 2009-yil 5-avgustda (79-son), 20-son BHMS 2013-yil 16-iyulda (70-son buyruq).

Qonunning o'zi esa 20 yilga yaqin amal qilgach, yangi tahrirda qabul qilindi: 2016-yil 13-apreldagi O'RQ-404-son Qonun. Senat uni 2016-yil 31-martda ma'qullagan (UzA, O'zbekiston elchixonasi xabari).

2024–2025: katta yangilanish

2024-yilda standartlarning ko'pchiligi yangi tahrirda tasdiqlandi. Masalan, 1-son BHMS endi "Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati" deb ataladi: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 130-son buyrug'i bilan tasdiqlangan va 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Hisobvaraqlar rejasi (21-son BHMS) ham yangilandi: 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyruq, kuchga kirish sanasi yana 2025-yil 1-yanvar. Shu buyruqlar bilan 1998 va 2002-yillardagi matnlar kuchini yo'qotgan.

Python bilan hisoblaganda, 1998-yilgi 1-son BHMS taxminan 26,4 yil, 2002-yilgi hisobvaraqlar rejasi esa taxminan 22,3 yil amal qilgan.

O'shanda va hozir

Misol: "Yulduz mebel" arxivini o'qish

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, korxona shartli.

Shartli "Yulduz mebel" MChJ 2003-yildan ishlaydi. Yangi bosh buxgalter Feruza arxivdagi yillik hisobotlarni ko'rib chiqmoqchi. U har bir hisobot uchun qaysi asosiy hujjatlarga qarash kerakligini jadvalga yozib oldi:

Amaliy saboq: eski hisobotni bugungi qoida bilan "tekshirish" xato xulosaga olib keladi. Avval hisobot qaysi yilga tegishli ekanini, keyin shu yili qaysi matn amalda bo'lganini aniqlang. Standart o'zgargan yilning (masalan, 2025) hisobotida yangi qoidaga o'tish bilan bog'liq izohlar bor-yo'qligini ham alohida ko'rib chiqing.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asrda xalqaro standartlar (IASC, keyin IASB) buxgalteriyani turli mamlakatlar tushunadigan umumiy tilga aylantira boshladi. O'zbekistondagi milliy standartlar ham shu davrda, mustaqillikdan keyingi yillarda shakllandi. Keyingi bosqich: hisob kompyuter dasturlariga ko'chishi.