Savol-javob: buxgalteriya

21-son BHMS xodimdan olinadigan qarz uchun 4700 guruhida to'rtta schyot beradi, shundan ikkitasi sizning holatingizga yaqin:

Rasmiy matnning o'zi ikki yo'lni ko'rsatadi: - Daromad schyotlari bo'yicha misollar jadvalida (383-band, 3-qator) xodimga mahsulot sotuvi Dt 4790 – Kt 9010, 9020, 9030 deb ko'rsatilgan (bu qator xodimga sotuv, jumladan maxsus kiyim sotuvini ham qamraydi). - 4710 esa «kreditga» sotilgan tovarlar uchun mo'ljallangan; uning ushlab qolish yozuvi alohida: Dt 6710 – Kt 4710 (290-band, 15-qator).

Shunga ko'ra: xodimga oddiy sotuv — 4790; to'lov grafigi bo'yicha bo'lib-bo'lib to'lanadigan «kredit»ga sotuv — 4710. Standart ikkala holat o'rtasidagi aniq chegarani (masalan, necha kunlik kechiktirish «kredit» hisoblanishi) bermaydi. Shuning uchun qaysi biridan foydalanishingizni hisob siyosatida yozib qo'ying va bir xil qo'llang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Nafis pishiriq» MChJ xodimi Sardorga bir quti pishiriq sotdi: sotuv narxi 300 000 so'm, tannarxi 210 000 so'm. Korxona QQS to'lovchi emas deb olingan (QQS to'lovchi bo'lsa, sotuv yozuvlariga QQS qo'shiladi; uning qoidalari bu javobning mavzusi emas). Sardorning shu oydagi hisoblangan ish haqi 2 400 000 so'm.

Oy oxirida 4790 da Sardor bo'yicha qoldiq 0 bo'ladi. Foyda: 300 000 − 210 000 = 90 000 so'm (sotuv daromadi va tannarx farqi). Ish haqidan Sardorga to'lanadigan qism ushlab qolishdan oldingi hisoblangan summadan 300 000 so'm kam bo'ladi.

Ikki eslatma: 1. Xodim bilan hisob-kitoblar bo'yicha analitik hisob har bir xodim kesimida yuritiladi (205-band oxiri). Ya'ni 4790 da «Sardor», «Madina» kabi alohida kartochka bo'lishi kerak. 2. Ish haqidan qancha summani ushlab qolish mumkinligi va buning huquqiy tartibi mehnat qonunchiligi bilan belgilanadi; bu javobda u ko'rilmagan, uni yurist bilan aniqlang.

Manba: 21-son BHMS, 200, 205, 290 (11 va 15-qatorlar), 383 (3-qator) va 390-bandlar.

Bu royalti — boshqa tashkilotning aktividan (brend, retsept, nou-xau) foydalanish uchun to'lov. 21-son BHMSga ko'ra royalti bo'yicha tashkilotning majburiyatlari 6930 «Royalti bo'yicha qarzlar» schyotida hisobga olinadi va xarajat schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi (300-band). Analitik hisob har bir kreditor bo'yicha yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Shahrisabz kofe» MChJning oktabrdagi tushumi 150 000 000 so'm. Shartnoma bo'yicha royalti: 150 000 000 × 4% = 6 000 000 so'm.

9690 — «Moliyaviy faoliyat bo'yicha boshqa xarajatlar». Shuning uchun bu summa moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda davr xarajatlarida emas, «Moliyaviy faoliyat bo'yicha boshqa xarajatlar» satrida (210-satr) ko'rinadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Oy oxirida to'lanmay qolgan royalti balansda «Boshqa kreditorlik qarzlar» satriga (760-satr) tushadi (181-son Nizom, 1-ilova).

Amaliy maslahat: royalti summasini qaysi tushumdan (QQS bilan yoki QQSsiz) hisoblashni shartnomada aniq yozdiring — aks holda har oy brend egasi bilan bahs chiqadi. Royalti oluvchi chet el kompaniyasi bo'lsa, soliq oqibatlarini alohida tekshiring.

Manba: 21-son BHMS, 300 va 309-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 1 va 2-ilovalar.

Penya daromad sifatida faqat ta'minotchi uni tan olgan yoki iqtisodiy sud belgilagan miqdorda yoziladi. Tan olinmagan, faqat bildirilgan da'vo summasi hisobda aks ettirilmaydi (21-son BHMS, 213-band, «d» kichik bandi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Marg'ilon tola» MChJ ta'minotchi bilan 80 000 000 so'mlik shartnoma tuzgan, unda har kechikkan kun uchun shartnoma summasining 0,1 foizi miqdorida penya kelishilgan. Kechikish 10 kun:

80 000 000 × 0,1% × 10 = 800 000 so'm.

4860 — «Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar», 9330 — «Undirilgan jarima, penya va ustamalar». 398-bandga ko'ra xo'jalik shartnomalarini buzganlik uchun qarzdorlardan undirilgan jarima va penyalar aynan 9330 ning kreditida aks ettiriladi.

E'tibor bering: standartning 213-bandida shu summani 9390 «Boshqa operatsion daromadlar» bilan bog'lash ham tilga olingan, 398-band va jadvallar esa 9330 ni ko'rsatadi. Qaysi birini tanlaganingizni hisob siyosatida yozib, izchil qo'llang. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda ikkalasi ham «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» satriga (090-satr) tushadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Amaliy maslahat: ta'minotchidan penyani tan olgani haqida yozma hujjat (xat yoki solishtirish dalolatnomasi) oling — aynan shu hujjat 4860 dagi yozuv uchun asos bo'ladi.

Manba: 21-son BHMS, 213, 214, 216, 226, 398 va 405-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Majburiyat sud qarori chiqqan paytda va sud belgilagan summada yoziladi. 21-son BHMSga ko'ra shartnoma majburiyatlariga rioya qilmaganlik uchun jarima, penya va neustoykalar bo'yicha qarz tan olingan yoki arbitraj (sud) tomonidan e'tirof etilgan hajmda hisoblanadi (309-band jadvali, 14-qator). Bahs davom etayotgan paytda bu qator bo'yicha yozuv berilmaydi.

Qaysi schyotlar: - 6960 «Da'volar bo'yicha to'lovlar» — xaridorlar va boshqa tashkilotlar bildirgan da'volar hamda tan olingan (e'tirof etilgan) jarima, penya va neustoykalar bo'yicha qarzimiz; u xarajat schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi (303-band). Analitik hisob har bir kreditor va da'vo bo'yicha yuritiladi (304-band). - 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» — jarimalar va penyalar aynan shu schyotda aks ettiriladi (410-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Denov savdo» MChJdan ijara beruvchi 15 000 000 so'm neustoyka talab qildi. Firma rozi bo'lmadi, iqtisodiy sud 9 000 000 so'm belgiladi.

To'langach 6960 dagi qarz yopiladi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda bu xarajat «Boshqa operatsion xarajatlar» satrida (070-satr) ko'rinadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Amaliy maslahat: bahs bir hisobot davridan keyingisiga o'tib ketsa, yillik hisobot izohlarida bu holat haqida yozishni buxgalter va rahbar birga muhokama qilsin.

Manba: 21-son BHMS, 303, 304, 309, 410 va 412-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Qaytarish majburiyati bo'lmagani uchun bu qarz emas. 21-son BHMSga ko'ra pul mablag'lari va pul ekvivalentlari ko'rinishida tekinga olingan daromadlar 9380 «Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam» schyotining kreditida pul schyotlari bilan bog'langan holda aks ettiriladi (403-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Kosonsoy qandolat» MChJ sel oqibatlarini bartaraf etayotganda hamkor korxonadan 50 000 000 so'm qaytarilmaydigan yordam oldi.

9380 — 9300 «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» guruhidagi tranzit schyot: davr oxirida yopiladi va qoldiq qoldirmaydi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda summa «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» satrida (090-satr) ko'rinadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Qachon bu yozuv to'g'ri kelmaydi:

Amaliy maslahat: hamkordan pul qaytarilmasligi yozilgan xat yoki kelishuv oling — bu 9380 dagi yozuvning asosiy hujjati. Foyda solig'i bo'yicha oqibatini Soliq kodeksi asosida alohida tekshiring.

Manba: 21-son BHMS, 403 va 405-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Darhol xarajat emas. Pochta markalari pul ekvivalenti bo'lib, 5610 «Pul ekvivalentlari (turlari bo'yicha)» schyotida nominal qiymati bo'yicha hisobga olinadi (21-son BHMS, 235-band). Sotib olinganda 5610 debetlanadi, sarflanganda esa xarajat schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi (o'sha band). Analitik hisob turlari bo'yicha yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Qibray nashr» MChJ nominali 5 000 so'mlik 300 dona marka sotib oldi: 300 × 5 000 = 1 500 000 so'm. Oy davomida idora yozishmalariga 120 dona ishlatildi: 120 × 5 000 = 600 000 so'm.

Oy oxirida 180 dona marka qoldi: 180 × 5 000 = 900 000 so'm. Balansda bu summa «Boshqa pul mablag'lari va ekvivalentlari (5500, 5600, 5700)» satrida (360-satr) ko'rsatiladi (181-son Nizom, 1-ilova).

Markalar naqd pulga olinsa, Dt 5610 Kt 5010 yoziladi (236-band jadvali, 1-qator). Inventarizatsiyada kamomad chiqsa va u moddiy javobgar shaxsga yuklansa — Dt 4730 Kt 5610 (206-band jadvali, 10-qator).

Amaliy maslahat: markalarni kassadagi pul kabi alohida daftarda hisoblang va har oy qoldiqni sanab, 5610 bilan solishtiring — kichik summa bo'lsa ham, nazoratsiz qolgan marka tez «yo'qoladi».

Manba: 21-son BHMS, 206, 235, 236 va 409-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova.

Yo'q. Sotish uchun olingan tovar 2910 «Ombordagi tovarlar» schyotida xarid qiymatida turadi (21-son BHMS, 145-band). Uni o'zingiz ishlatsangiz yoki qayta ishlasangiz, u endi sotiladigan tovar emas, shuning uchun 2910 dan chiqariladi. 21-son BHMSning 154-band jadvalida ikkala holat uchun alohida qator bor.

E'tibor bering: 154-band jadvalida tovarni to'g'ridan-to'g'ri ma'muriy xarajatga chiqaradigan qator yo'q. Jadval tovarni avval materiallar tarkibiga o'tkazishni, keyin materialni sarflashni ko'rsatadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Rangin Qurilish Mollari» MChJda bir chelak bo'yoqning xarid qiymati 120 000 so'm. Oy davomida 15 chelak idorani bo'yashga, 40 chelak rang aralashtirish sexiga berildi.

Sexda aralashtirilgan bo'yoq tayyor mahsulot sifatida omborga kirim qilinadi: Dt 2810, Kt 2010. Uning summasi 4 800 000 so'mlik bo'yoq va sexning shu mahsulotga tegishli boshqa xarajatlaridan tarkib topgan haqiqiy tannarx bo'ladi, chunki 2810 da tayyor mahsulot haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi bo'yicha hisobga olinadi (138-band).

Nega bu muhim? Bo'yoq 2910 da qolib ketsa, inventarizatsiyada 15 + 40 = 55 chelak kamomad chiqadi, balansdagi «Tovarlar» satri esa ortiqcha ko'rinadi. Sexga berilgan bo'yoqni sotilgan tovarlar tannarxiga yozsangiz, savdo bo'yicha yalpi foyda noto'g'ri chiqadi.

Maslahat: ombordan har bir berishni ichki yuk xati bilan rasmiylashtiring va unda maqsadini (o'z ehtiyoji yoki qayta ishlash) aniq yozing — schyot aynan shu hujjatga qarab tanlanadi.

Manba: 21-son BHMS, 104-band (13-qator), 138-band, 141-band (1-qator), 145-band, 154-band (8 va 10-qatorlar).

Yo'q. Uchala holatda ham mahsulot 2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyotidan chiqadi, lekin debetlanadigan schyot mahsulot qayerga ketganiga bog'liq (21-son BHMS, 141-band jadvali).

6-qatorda ichki ehtiyojlar uchun 2010, 2310, 2510, 2710 va 9410–9430 schyotlari ko'rsatilgan: qaysi biri olinishi mahsulotdan qaysi bo'lim foydalanganiga qarab tanlanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Paxtaoy To'qimachilik» MChJda bitta sochiqning haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi 45 000 so'm.

Natijada 1 350 000 so'm sex xarajatlari bilan birga mahsulot tannarxiga taqsimlanadi, 450 000 so'm ma'muriy xarajat, 2 250 000 so'm boshqa operatsion xarajat bo'ladi. Hammasini bitta 9430 ga yozsangiz, mahsulot tannarxi kam, boshqa xarajatlar esa ko'p ko'rinadi.

Maslahat: har bir berishni ichki talabnoma-yuk xati bilan rasmiylashtiring va unda qabul qiluvchi bo'limni aniq yozing — schyot aynan shu hujjatdan tanlanadi. Tekin berishning soliq oqibatlari alohida tekshiriladi.

Manba: 21-son BHMS, 138 va 141-bandlar.

Yo'q. Vositachiga sotish uchun berilgan mahsulot hali sizniki; u omborda emas, lekin balansingizda qoladi. Buning uchun 2830 «Vositachilik shartnomasi bo'yicha berilgan tayyor mahsulotlar» schyoti bor (21-son BHMS, 140-band). Sotuv vositachi mahsulotni sotganda aks ettiriladi va bunda 2810 dagi kabi yozuvlar beriladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Lola Keramika» MChJ 200 ta vazani (tannarxi 80 000 so'mdan) «Uy Bezagi» do'koniga berdi. Oy oxirida do'kon 150 tasi 130 000 so'mdan sotilgani haqida hisobot yubordi. Summalar QQSsiz.

Komitent («Lola Keramika») hisobida:

Oy oxirida 2830 da 50 ta vaza qoladi: 16 000 000 − 12 000 000 = 4 000 000 so'm.

Vositachi («Uy Bezagi») hisobida vazalar uning mulki emas, shuning uchun ular balansdan tashqari 004 «Vositachilik shartnomasi bo'yicha qabul qilingan tovarlar» schyotida qabul qilish-topshirish dalolatnomasidagi narxda yuritiladi (441-band). Do'konning o'z daromadi — vositachilik mukofoti: Dt 4010, Kt 9010 (383-band, 5-qator).

Maslahat: har oy vositachidan sotuv hisobotini oling va 2830 qoldig'ini do'kondagi haqiqiy qoldiq bilan solishtiring. 2830 bo'yicha analitik hisob javobgar shaxslar, mahsulot turlari (sortlar, partiyalar) va saqlash joylari bo'yicha yuritiladi (140-band); har bir vositachi bo'yicha alohida ko'rsatkichni hisob siyosatida qo'shimcha belgilashingiz mumkin.

Manba: 21-son BHMS, 140, 141, 383 va 441-bandlar.

Sotuv emas. Filial yuridik shaxsning ajratilgan bo'linmasi, shuning uchun ular o'rtasidagi operatsiyalar ichki xo'jalik hisob-kitoblari sifatida yuritiladi. Bosh ofisda filialning qarzi 4110 «Ajratilgan bo'linmalardan olinadigan to'lovlar» schyotida hisobga olinadi: unda bo'linmaga berilgan mulk va moddiy qiymatliklar, bo'linma xodimlariga ish haqi to'lash va boshqa joriy operatsiyalar bo'yicha hisob-kitoblar yuritiladi (21-son BHMS, 176-band). Teskari yo'nalishdagi qarz — tashkilotning filiallar oldidagi joriy majburiyatlari — 6110 «Ajratilgan bo'linmalarga to'lovlar» schyotida (259-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sarbon Savdo» MChJ filialiga 60 mln so'mlik tovar jo'natdi va ish haqi uchun 25 mln so'm o'tkazdi. Keyinroq filial bosh ofis hisobvarag'iga 40 mln so'm qaytardi.

Bosh ofis hisobida:

Bosh ofisda 4110 qoldig'i: 60 + 25 − 40 = 45 mln so'm.

Agar filial bosh ofisga tovar jo'natsa, bosh ofis Dt 2910, Kt 6110 yozadi (154-band, 3-qator). Filial alohida balans yuritsa, uning o'z hisobidagi yozuvlarni hisob siyosatida belgilang.

Nega 9020 ga yozilmaydi? 9020 «Tovarlarni sotishdan daromadlar» xaridorlarga sotuv uchun. Filialga berilgan tovar yuridik shaxsdan chiqmaydi, u faqat ichkarida bir joydan boshqasiga ko'chadi. Agar uni sotuv deb yozsangiz, filial tovarni haqiqiy xaridorga sotganda tushum ikki marta ko'rinadi.

Balansda bu summalar alohida satrlarga ega: «Ajratilgan bo'linmalarning qarzi (4110)» — 230-satr, «Ajratilgan bo'linmalarga qarz (6110)» — 620-satr (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova).

Maslahat: 4110 bo'yicha analitik hisob har bir ajratilgan bo'linma bo'yicha (21-son BHMS, 177-band), 6110 bo'yicha ham har bir bo'linma bo'yicha alohida yuritiladi (260-band). Oy oxirida bosh ofis va filial qoldiqlarini solishtirma dalolatnoma bilan tekshiring.

Manba: 21-son BHMS, 154, 176, 177, 178, 259 va 260-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova.

Yo'q. 9010 tayyor mahsulot, 9020 tovarlar sotuvi uchun. Ip esa sizda xom ashyo (1010 «Xom ashyo va materiallar»), uni sotish asosiy faoliyat emas. 21-son BHMS bo'yicha chetga chiqib ketayotgan materiallar qiymati 9220 «Boshqa aktivlarning chiqib ketishi» schyotiga hisobdan chiqariladi (104-band, 16-qator). 9220 ning debetiga sotilgan aktivning balans qiymati, kreditiga sotishdan tushum yoziladi, farq esa foyda yoki zarar sifatida yopiladi (393-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Gilam Nur» MChJ tannarxi 18 000 000 so'm bo'lgan ipni 21 000 000 so'mga sotdi (QQSsiz; QQS masalasi bu misolda ko'rilmaydi).

Agar ip 16 000 000 so'mga sotilganda edi, 2 000 000 so'm zarar chiqardi: Dt 9430, Kt 9220 (27-qator, b).

Natijada 9220 nol qoldiq bilan yopiladi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda bu sotuv sof tushumni oshirmaydi; foyda «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» (090-satr) tarkibida ko'rinadi.

Nega bu muhim? Ipni 9020 ga yozsangiz, sof tushum va yalpi foyda sun'iy oshadi, rentabellik ko'rsatkichlari buziladi.

Manba: 21-son BHMS, 104 (16-qator), 393 va 394-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Yo'q. Liniya buyurtmachining mulki, siz uni faqat o'rnatish uchun olgansiz. Boshqa shaxsning mulki vaqtincha sizda turgan bo'lsa, 21-son BHMSning 437-bandi uni balansdan tashqari schyotda, oddiy tizim bo'yicha yuritishni nazarda tutadi. Pudratchi uchun alohida schyot bor: 005 «O'rnatish uchun qabul qilingan uskunalar» (442-band).

442-band qoidalari:

O'zingizning montaj xarajatlaringiz va daromadingiz esa odatdagi schyotlarda yuritiladi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Ustoz Montaj Servis» MChJ «Qo'rg'ontepa Sut» MChJ sexida qadoqlash liniyasini o'rnatmoqda. Buyurtmachining topshirish hujjatida liniya uch agregatga bo'lingan.

Montaj uchun firma o'z omboridan 18 mln so'mlik kabel va mahkamlagichlar sarfladi, montajchilarga 42 mln so'm ish haqi hisobladi: 2010 debetida 18 000 000 + 42 000 000 = 60 000 000 so'm yig'ildi. Ish tugab, liniya buyurtmachiga dalolatnoma bilan topshirilganda:

Montajdan yalpi foyda: 90 000 000 − 60 000 000 = 30 000 000 so'm. Misol soddalashtirilgan: ish haqidan majburiy to'lovlar va QQS hisob-kitobi kiritilmagan.

E'tibor bering: 1 mlrd so'mlik liniya hech qachon 9030 yoki 4010 ga tushmaydi. Daromad faqat sizning xizmatingiz — montaj haqi. Agregatlar bo'yicha alohida hisob yuritilsa, montaj bosqichma-bosqich topshirilganda qaysi agregat qaytarilgani aniq ko'rinadi.

Manba: 21-son BHMS, 120, 174, 437 va 442-bandlar.

Bunday sex — yordamchi ishlab chiqarish. 21-son BHMSning 123-bandiga ko'ra asosiy ishlab chiqarishga yordamchi hisoblangan ishlab chiqarish xarajatlari 2310 «Yordamchi ishlab chiqarish» schyotida umumlashtiriladi; 124-bandda sanalgan yo'nalishlar orasida asosiy vositalarni ta'mirlash ham bor.

1-qadam. Xarajatlar 2310 debetida yig'iladi (126-band jadvali):

2-qadam. Oy oxirida sex xizmatlarining haqiqiy tannarxi 2310 kreditidan foydalanuvchilarga o'tkaziladi. 125-bandda 2310 krediti bog'lanadigan schyotlar qatorida 2010, 2510, 2810, 9130 va 9420 ko'rsatilgan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Temir Qanot Mash» MChJ ta'mir sexining oktabr xarajatlari: materiallar 9,6 mln, ish haqi 12 mln, eskirish 2,4 mln — jami 24 mln so'm. Sex 200 soat ishladi. Taqsimlash bazasi sifatida ish soatlari olindi (bu muallif tanlovi; bazani hisob siyosatida belgilang). Bir soat tannarxi: 24 000 000 / 200 = 120 000 so'm.

Agar oy oxirida 2310 da qoldiq qolsa, u tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatini bildiradi (125-band). Analitik hisob xarajat elementlari, moddalari va mahsulot turlari bo'yicha yuritiladi (o'sha band).

Manba: 21-son BHMS, 75, 120, 123, 124, 125 va 126-bandlar.

21-son BHMSning 121-bandiga ko'ra tashkilotning o'zida to'liq siklda ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar 2110 «O'zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar» schyotida aks ettirilishi mumkin. Bandda keltirilgan namunalar orasida to'qimachilik sanoatidagi yigirilgan ip ham bor — sizning holatingiz aynan shu.

O'sha bandga ko'ra 2110 debetida yarim tayyor mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari 2010 bilan bog'langan holda yoziladi; kreditida esa qayta ishlashga berilgani 2010 bilan, sotilgani 9110 bilan bog'langan holda yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Marg'ilon Ipak» MChJ oktabrda 10 tonna ip yigirdi, haqiqiy tannarxi 1 kg uchun 42 000 so'm.

Sotish daromadining provodkasi 174-band jadvalining 1-qatoriga ko'ra Dt 4010 – Kt 9010–9030 guruhidagi tegishli schyot. Tannarx 9110 ga yozilgani uchun daromadni unga mos 9010 da ko'rsatish izchil bo'ladi (muallif talqini; hisob siyosatida belgilang).

Balansda 2110 qoldig'i alohida satrda emas, «Tugallanmagan ishlab chiqarish (2000, 2100, 2300, 2700)» satrida (160-satr) ko'rsatiladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi).

Manba: 21-son BHMS, 120, 121, 122 va 174-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 1-ilova.

Ha, lekin balansda emas. Mebel sizga tegishli emas, shuning uchun u aktiv sifatida 1000 yoki 2900 guruhidagi schyotlarga kirim qilinmaydi. 21-son BHMSning 437-bandiga ko'ra tashkilotga tegishli bo'lmagan, lekin vaqtincha uning ixtiyorida turgan qiymatliklar balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinadi va ularda hisob oddiy tizim bo'yicha yuritiladi. Sizning holatingiz uchun schyot — 002 «Mas'ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar».

439-band talablari:

O'xshash, lekin boshqa holatlar uchun mo'ljallangan balansdan tashqari schyotlar bilan adashtirmang (440–441-bandlar):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Sharq Mebel» MChJ «Bek Logistik» MChJ omboriga 300 ta stul topshirdi; dalolatnomada bittasining bahosi 320 000 so'm. «Bek Logistik» 002 bo'yicha kirim qiladi: 300 × 320 000 = 96 000 000 so'm, analitikada «Sharq Mebel», stul, 2-ombor. Bir oydan keyin egasi 120 tasini olib ketdi: 002 bo'yicha chiqim 120 × 320 000 = 38 400 000 so'm, qoldiq 180 ta yoki 57 600 000 so'm.

Saqlash haqi esa «Bek Logistik»ning o'z xizmat daromadi: uni odatdagi balans schyotlarida ko'rsating, mebel qiymatini daromad bilan aralashtirmang.

Manba: 21-son BHMS, 437, 439, 440 va 441-bandlar.

Raqamlangan blanka yo'qolsa, u bilan birga pul ham yo'qolishi mumkin. Shuning uchun 21-son BHMSda bunday blankalar uchun alohida balansdan tashqari schyot bor: 006 «Qat'iy hisobdagi blankalar» (443-band).

443-band qoidalari:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Toza Mashina» MChJ rahbari buyruq bilan talon blankalarini qat'iy hisobdagi blankalar ro'yxatiga kiritdi va shartli bahoni bitta blanka uchun 100 so'm deb belgiladi.

Oy oxirida kassir qolgan blankalarni raqami bo'yicha sanab beradi: seyfda № 1451–2000 bo'lishi kerak. Biror raqam yetishmasa, bu darhol ko'rinadi.

E'tibor bering: 006 da blankalar xarid narxida emas, shartli bahoda va soni bo'yicha yuritiladi. Bosmaxonaga to'langan pul esa odatdagi xarajat sifatida balans va tranzit schyotlarida aks etadi; mijoz talon uchun to'lagan pul — xizmat daromadi bilan bog'liq alohida masala.

Manba: 21-son BHMS, 437 va 443-bandlar.

Xodimga hisobdorlikka berilgan pul 4200 «Xodimlarga berilgan bo'naklar» guruhida hisobga olinadi. 21-son BHMSning 180-bandiga ko'ra bu schyotlar pul mablag'lari schyotlari bilan bog'langan holda debetlanadi, xarid qilingan qiymatliklar yoki xarajatlar schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi.

Qaysi subschyot? Xom ashyo xaridi xizmat safari ham (4220, 182-band), umumxo'jalik ehtiyojlari uchun kichik inventar va jihozlar xaridi ham (4230, 183-band) emas. 184-bandga ko'ra 4210–4230 da aks ettirilmagan bo'naklar 4290 «Xodimlarga berilgan boshqa bo'naklar» da hisobga olinadi. Analitik hisob har bir berilgan bo'nak bo'yicha yuritiladi (184-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, soddalik uchun QQS ko'rilmaydi). «Zarafshon mebel» MChJ ta'minotchi xodimiga hisob-kitob hisobvarag'idan 8 000 000 so'm o'tkazdi. Xodim tasdiqlovchi hujjatlar bilan 7 450 000 so'mlik xom ashyo olib keldi va 550 000 so'mni hisobvaraqqa qaytardi.

Natija: 4290 yopildi (8 000 000 − 7 450 000 − 550 000 = 0).

10-qatorga ko'ra hisobdor shaxs orqali olingan qiymatliklar turiga qarab to'rt guruh schyotlariga kirim qilinadi: 0710–0890 (kapital qo'yilmalar va o'rnatiladigan asbob-uskunalar), 1010–1090 (materiallar), 1110–1120 (o'stirishdagi va bo'rdoqidagi hayvonlar), 2910–2990 (tovarlar). Pul kassadan berilsa, birinchi provodka Dt 4290 — Kt 5010 bo'ladi (4-qator), qoldiq kassaga qaytsa — Dt 5010 — Kt 4290 (6-qator).

E'tibor bering: pul xodimga emas, yetkazib beruvchi firmaning o'ziga oldindan o'tkazilsa, bu hisobdor summa emas, mol yetkazib beruvchiga berilgan bo'nak bo'ladi va 4310 «Tovar-moddiy zaxiralar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo'naklar» da hisobga olinadi (186, 187-bandlar).

Maslahat: bo'nak o'tkazishdan oldin buyruq yoki ariza bilan maqsad va summani belgilab qo'ying. Xodim qaytganda avans hisobotini shu maqsad bilan solishtirish oson bo'ladi.

Manba: 21-son BHMS, 180, 182–187-bandlar.

Kafolat bilan bog'liq xarajatlar ham 2610 «Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar» schyotida yig'iladi. 21-son BHMSning 131-bandiga ko'ra uning debetida aniqlangan yaroqsiz mahsulotlar bo'yicha xarajatlar, shuningdek, kafolatli ta'mirlash xarajatlari yig'iladi. Kreditida esa yo'qotishni kamaytiradigan summalar va ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqarilgan sof yo'qotish yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, soddalik uchun QQS ko'rilmaydi). «Issiq uy texnika» MChJ joriy yilda sotgan isitgichlar bo'yicha:

• birinchi xaridorga nuqsonli isitgich o'rniga ombordan tannarxi 2 400 000 so'm bo'lgan yangisi jo'natildi;
• ikkinchi xaridorning isitgichini servis firmasi 350 000 so'mga kafolat bo'yicha tuzatdi;
• birinchi xaridordan qaytib kelgan nuqsonli isitgichdan foydalanish mumkin bo'lgan bahosi 400 000 so'mlik ehtiyot qismlar ajratib olindi.

Hisob: 2 400 000 + 350 000 − 400 000 = 2 350 000 so'm. 2610 yopildi.

Yana uch holat (132-band):

• yo'qotish moddiy zarar yetkazgan aybdor ishchi hisobiga o'tkazilsa: Dt 4730 — Kt 2610 (13-qator);
• iste'molchi nuqsonli mahsulotni o'zi tuzattirgan va uning xarajatini biz qoplashimiz kerak bo'lsa: Dt 2610 — Kt 6990 (10-qator);
• o'tgan yillarning kompensatsiya qilinmaydigan yaroqsiz mahsulotlaridan yo'qotishlar: Dt 9430 — Kt 2610 (14-qator).

Sifatsiz material bergan yetkazib beruvchidan undiriladigan summa ham 2610 kreditiga yoziladi (131-band), lekin 132-band jadvalida buning uchun alohida qator yo'q, shuning uchun korrespondensiyani hisob siyosatida belgilang.

Maslahat: analitikani sex, mahsulot turi, xarajat moddasi va nuqson sababi bo'yicha yuriting (131-band) — qaysi model kafolat bo'yicha ko'proq xarajat berayotgani yil oxirida ko'rinadi.

Manba: 21-son BHMS, 131–132-bandlar.

Buning uchun 8910 «Kelgusi xarajatlar va to'lovlar rezervlari» schyoti mo'ljallangan. 21-son BHMSning 375-bandiga ko'ra rezerv xarajatlarni bir maromda olib borish uchun o'rnatilgan tartibda tuziladi. Hisoblanganda 8910 kreditlanadi, haqiqiy xarajat qilinganda esa uning debetidan hisobdan chiqariladi. Rezerv vaqti-vaqti bilan, yil oxirida albatta, tekshirib turiladi va kerak bo'lsa tuzatiladi. Analitik hisob har bir rezerv turi bo'yicha alohida yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Tong sut» MChJ hisob siyosatida sex uskunalarini ta'mirlash rezervini belgiladi: har oy 2 000 000 so'm. Dekabrda o'z ta'mir sexi (yordamchi ishlab chiqarish) 20 600 000 so'mlik ta'mir bajardi.

Hisob: 12 × 2 000 000 = 24 000 000; 24 000 000 − 20 600 000 = 3 400 000 so'm.

Natija: ta'mir xarajati oylik tannarxga tekis taqsimlandi, dekabr tannarxi birdan oshib ketmadi.

Balansda 8910 qoldig'i 470-satrda («Kelgusi davr xarajatlari va to'lovlari uchun zaxiralar») ko'rsatiladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi).

Maslahat: oylik summani o'tgan yillardagi haqiqiy ta'mir xarajatlariga qarab belgilang va yil o'rtasida bir marta solishtiring — oxirida katta qoldiq yoki kamomad chiqmaydi.

Manba: 21-son BHMS, 375–376-bandlar.

Hisob siyosatida shunday tartib tanlangan bo'lsa, 21-son BHMS ikki schyotdan foydalanishni nazarda tutadi: 1510 «Materiallarni tayyorlash va xarid qilish» va 1610 «Materiallar qiymatidagi farqlar» (102-band). Materiallar hisobini hisob bahosida yuritish mumkin, haqiqiy tannarxdan farq esa har oy hisoblanib, 1610 da hisobga olinadi (88 va 89-bandlar).

Tartib qisqacha:

• yetkazib beruvchi hisobi va tashish xarajatlari 1510 debetiga yig'iladi (114-band, 2 va 6-qatorlar);
• omborga material hisob bahosida kirim qilinadi (88-band; provodka — 114-band, 9-qator);
• haqiqiy tannarx bilan hisob bahosi orasidagi farq 1610 ga o'tkaziladi (114-band, 11-qator);
• 1610 dagi farq oy oxirida sarflangan materiallarning hisob bahosiga mutanosib ravishda xarajat schyotlariga taqsimlanadi (115-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar QQSsiz). «Lola bo'yoq» MChJda bo'yoqning hisob bahosi 1 kg uchun 50 000 so'm. 1 000 kg bo'yoq olindi: yetkazib beruvchi hisobi 52 000 000 so'm, tashish xizmati 1 500 000 so'm. Oy davomida 600 kg ishlab chiqarishga berildi.

Hisob: haqiqiy tannarx 52 000 000 + 1 500 000 = 53 500 000; farq 53 500 000 − 50 000 000 = 3 500 000. Ulush: 3 500 000 × 30 000 000 / 50 000 000 = 2 100 000 so'm. 1610 da qolgan 1 400 000 so'm omborda turgan 400 kg ga tegishli.

Agar haqiqiy tannarx hisob bahosidan past bo'lsa, farq teskari yoziladi: Dt 1510 — Kt 1610 (114-band, 11-qator, «a»).

Manba: 21-son BHMS, 88, 89, 102, 104, 114–116-bandlar.

Da'volar 4860 «Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar» schyotida yuritiladi (21-son BHMS, 213-band). Kelib tushgan pul shu schyotni kreditlaydi, keyinchalik olinmaydigan bo'lib chiqqan summalar esa avval yozilgan schyotlarga qaytariladi (214-band). Analitik hisob har bir da'vo bo'yicha alohida yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar QQSsiz). «Oydin plast» MChJ 40 000 000 so'mlik granulani 1010 ga kirim qilgan edi. Keyin 6 000 000 so'mlik qismida nuqson aniqlandi. Yetkazib beruvchi 4 000 000 so'mni qaytardi, 2 000 000 so'mni esa tan olmadi.

Natija: 4860 yopildi. 1010 dagi material qiymati 40 000 000 − 6 000 000 + 2 000 000 = 36 000 000 so'm. Rad etilgan 2 000 000 so'm materiallar tannarxida qoldi.

Jarima, penya va neustoyka bo'yicha bir muhim qoida bor: 213-bandning «d» kichik bandiga ko'ra ular to'lovchi tan olgan yoki iqtisodiy sud belgilagan miqdorda 9390 «Boshqa operatsion daromadlar» bilan bog'langan holda 4860 debetiga yoziladi. To'lovchi tan olmagan da'vo summasi hisobda aks ettirilmaydi.

Maslahat: da'voni yozma yuboring va unga nuqson dalolatnomasini ilova qiling — yetkazib beruvchi rad etsa, sudga shu hujjatlar bilan borasiz.

Manba: 21-son BHMS, 104, 213, 214, 226-bandlar.

Xodimlarga berilgan qarz 21-son BHMSda ikki qismga bo'lib yuritiladi: kelgusi 12 oyda qaytadigan qismi 4720 «Berilgan qarzlar bo'yicha xodimlarning qarzi» schyotida (201-band, unda misol sifatida yakka tartibda uy-joy qurishga berilgan qarz ham keltirilgan), qolgan qismi 0930 «Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari» schyotida (79-band). Ikkala schyot bo'yicha analitik hisob har bir xodim bo'yicha yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bodomzor qandolat» MChJ xodimga 36 000 000 so'm qarz berdi, har oy ish haqidan 1 000 000 so'm ushlab qolinadi (36 oy).

Har oy ish haqidan 1 000 000 so'm ushlab qolinganda 4720 qoldig'i kamayadi. Bu operatsiya uchun standartning namunaviy jadvallarida alohida qator yo'q. 201-bandda qoidaning o'zi so'z bilan berilgan: qarzdor xodimlardan kelgan to'lovlar summasiga 4720 qabul qilingan to'lov tartibiga qarab 5010 «Milliy valyutadagi pul mablag'lari», 5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i» yoki 6710 «Ish haqi bo'yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar» schyoti bilan bog'langan holda kreditlanadi. Ish haqidan ushlashda 6710 bilan bog'lanadi. Aniq provodkani hisob siyosatida belgilang.

Birinchi yil oxiridagi qoldiqlar: 4720 da 12 000 000 − 12 000 000 (12 oy davomida ushlangan) + 12 000 000 (0930 dan o'tkazilgan) = 12 000 000 so'm, 0930 da 24 000 000 − 12 000 000 = 12 000 000 so'm. Jami 24 000 000 so'm, ya'ni 36 000 000 − 12 000 000 (bir yilda qaytgan summa).

Maslahat: qarz shartnomasida summa, muddat va ish haqidan ushlab qolish tartibini aniq yozing. Qarzga foiz hisoblanadimi va bu xodim uchun qanday soliq oqibatiga olib keladi — buni shartnoma va Soliq kodeksi asosida alohida tekshiring.

Bino balansga olinmaydi, chunki u sizga tegishli emas. Lekin uni hisobdan butunlay chetda qoldirish ham to'g'ri emas. 21-son BHMSning 437-bandiga ko'ra tashkilotga tegishli bo'lmagan, lekin vaqtincha foydalanayotgan qiymatliklar, jumladan operativ ijara shartnomasi bo'yicha olingan asosiy vositalar balansdan tashqari schyotlarda yuritiladi va bu schyotlarda hisob oddiy tizimda (ikkinchi schyotsiz) olib boriladi. Ijaraga olingan bino 001 «Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar» schyotida shartnomada ko'rsatilgan bahoda yuritiladi; analitik hisob har bir ijaraga beruvchi va har bir obyekt bo'yicha olib boriladi (438-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Navbahor ulgurji» MChJ binoni ijaraga oldi: shartnomadagi baho 600 000 000 so'm, ijara haqi oyiga 8 000 000 so'm.

Ijara haqi qaysi xarajat schyotiga yozilishi binodan qanday maqsadda foydalanishingizga bog'liq. Agar bir necha oylik ijara haqini oldindan to'lasangiz, kelgusi oylarga tegishli qismi 3110 «Oldindan to'langan operativ ijara haqi» schyotida turadi (158-band) va har oy xarajatga o'tkaziladi.

Nega 001 kerak: inventarizatsiyada binodagi qaysi mulk sizniki, qaysi biri ijaraga beruvchiniki ekanini ajratish, shartnoma tugaganda nimani qaytarishni bilish va moliyaviy hisobot izohlari uchun ijara obyektlari ro'yxatini tez tuzish oson bo'ladi.

Yo'q, ular nazoratda qolishi kerak. 21-son BHMSning 98-bandiga ko'ra 1080 «Inventar va xo'jalik jihozlari» schyotida aylanma mablag'lar tarkibiga kiradigan inventar, asbob va xo'jalik jihozlari hisobga olinadi. Ularning qiymati foydalanishga berilgan vaqtda xarajatga to'liq qo'shilishi mumkin, lekin saqlanishini ta'minlash uchun hisob balansdan tashqari 014 «Foydalanishdagi inventar va xo'jalik jihozlari» schyotida sex, ombor va alohida foydalanuvchilar bo'yicha davom ettiriladi. Buyum yaroqsiz bo'lganda u 014 dan rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasi asosida chiqariladi (99 va 451-bandlar).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ziyo o'quv markazi» MChJ 10 ta stulni 450 000 so'mdan (4 500 000 so'm) va 4 ta kalkulyatorni 150 000 so'mdan (600 000 so'm) sotib oldi. Jami: 5 100 000 so'm.

Natija: 014 qoldig'i 5 100 000 − 450 000 = 4 650 000 so'm. Bu summa balansga ta'sir qilmaydi, lekin kimning qo'lida nechta buyum borligini ko'rsatib turadi.

Qaysi buyum 1080 ga, qaysi biri asosiy vositaga kirishini tashkilot hisob siyosatida belgilaydi. Amaliy maslahat: 014 analitikasini xona yoki xodim bo'yicha yuriting va buyumni imzo bilan topshiring — xodim ishdan ketayotganda nimani qaytarishi kerakligi darhol ko'rinadi.

Bunday holat uchun 21-son BHMSda maxsus balansdan tashqari schyot bor: 007 «To'lovga qobiliyatsiz debitorlarning zararga o'tkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi». 444-bandga ko'ra qarzdorning to'lovga qobiliyatsizligi tufayli zararga chiqarilgan qarz hisobdan chiqarilgan paytdan boshlab besh yil davomida shu schyotda kuzatiladi — qarzdorning mulkiy holati o'zgarsa, undirish imkoniyati bo'lishi mumkin. 444-bandda qoidaning o'zi so'z bilan berilgan: oldin zararga chiqarilgan qarz undirilsa, kelgan summaga pul mablag'larini hisobga oluvchi schyotlar 9390 «Boshqa operatsion daromadlar» schyoti bilan bog'langan holda debetlanadi va bir vaqtning o'zida shu summaga 007 kreditlanadi. Standartning namunaviy jadvalida ham shunga mos qator bor: «Oldin hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzlaridan olingan daromadlar» — Dt olinadigan hisobvaraqlar — Kt 9390 (405-band, 11-qator). Ya'ni summani to'g'ridan-to'g'ri pul schyoti orqali (444-band) yoki avval qarzni 4010 da tiklab, keyin kelgan pulni Dt 5110 — Kt 4010 (174-band, 3-qator) bilan yopish orqali yozish mumkin; ikkala holda ham 9390 dagi daromad bir xil chiqadi. Qaysi yo'lni qo'llashingizni hisob siyosatida belgilang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ohangaron qurilish materiallari» MChJ rezerv tuzmagan va xaridorning 14 000 000 so'mlik qarzini zararga chiqargan edi.

007 da qolgan 14 000 000 − 9 000 000 = 5 000 000 so'm besh yillik muddat tugaguncha kuzatuvda turadi.

Nega summa daromad (9390) bo'ladi: 4010 dagi qarz ikki yil oldin yopilgan, uning xarajati o'sha yili 9430 da tan olingan. Endi kelgan pul shu yilning boshqa operatsion daromadi bo'ladi. 4010 bu yerda faqat oraliq bosqich sifatida ishlatilishi mumkin (405-band, 11-qator) va pul kelgach yana nol qoldiq bilan yopiladi.

Agar qarz shubhali qarzlar rezervi hisobidan chiqarilgan bo'lsa, birinchi qator Dt 4910 — Kt 4010 bo'ladi (174-band, 7-qator). Analitik hisob 007 da har bir qarzdor bo'yicha yuritiladi (444-band).

Yo'q. Pul tushgan paytda xizmat hali ko'rsatilmagan, demak bu kelgusi oylarning daromadi. 21-son BHMSning 265-bandida 6230 «Boshqa kechiktirilgan daromadlar» schyotiga bo'nak sifatida olingan, ammo kelgusi davrlarga tegishli daromadlar yozilishi aytilgan va ularga ijara to'lovlari, chiptalar sotilishi, jurnallarga obuna to'lovi misol qilib keltirilgan. Yillik abonement ham xuddi shunday: daromad xizmat ko'rsatilgan har bir oyda tan olinadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; summalar shartli, soliqlar alohida ko'rilmaydi). «Polvon fitnes» MChJ noyabrda 20 ta yillik abonementni 3 600 000 so'mdan sotdi: 72 000 000 so'm. Bir oylik ulush: 72 000 000 : 12 = 6 000 000 so'm.

Yil oxirida: daromad 12 000 000 so'm, 6230 qoldig'i 72 000 000 − 12 000 000 = 60 000 000 so'm. Bu summa balansda joriy majburiyat bo'lib ko'rinadi: zal mijozlarga yana 10 oylik xizmat qarzdor.

6310 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo'naklar — joriy qismi» bilan farqi: 6310 dagi bo'nak tovar jo'natilganda yoki ish topshirilganda xaridor qarzi (4010) bilan yopiladi (272-band, 2-qator). Abonementda esa daromad oyma-oy, bir xil ulushda tan olinadi va 6230 dan to'g'ridan-to'g'ri 9030 ga o'tadi. Qaysi turdagi tushumni qaysi schyotda yuritishni hisob siyosatida aniq yozib qo'ying.

Maslahat: abonement muddati 12 oydan oshsa, uzoq muddatli qismini alohida ko'rsatish kerakligini ham hisobga oling.

4-son BHMSning 62-bandiga ko'ra TMZ qoldig'i va chiqib ketayotgan TMZ qiymati uch usuldan biri bilan aniqlanadi: tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi bo'yicha, o'rtacha tortilgan qiymat (AVECO) bo'yicha yoki birinchi xarid qilingan zaxiralar tannarxi (FIFO) bo'yicha. Har bir TMZ guruhi bo'yicha yil davomida faqat bitta usul qo'llanadi va u hisob siyosatining izchilligidan kelib chiqib tanlanadi (63-band); davr oxiridagi qoldiq qiymati ham shu tanlangan usulga qarab aniqlanadi (67-band).

FIFOda sotilgan tovarga avval eng birinchi kelgan partiyaning narxi kiradi, oy oxiridagi qoldiq esa oxirgi partiyalar narxida qoladi (66-band). AVECOda umumiy tannarx umumiy miqdorga bo'linadi (65-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Shirin diyor" do'konida oy boshida 100 quti pechene bor, har biri 20 000 so'm (2 000 000 so'm). Oy o'rtasida yana 200 quti 23 000 so'mdan keldi (4 600 000 so'm). Oy davomida 250 quti sotildi.

Ikkala usulda ham jami 6 600 000 so'm taqsimlanadi, faqat sotilgan tovar va qoldiq o'rtasida boshqacha bo'linadi. Provodka: Dt 9120 "Sotilgan tovarlarning tannarxi" – Kt 2910 "Ombordagi tovarlar" (FIFOda 5 450 000, AVECOda 5 500 000 so'm).

Narxlar o'sib borayotganda FIFO tannarxni kamroq, qoldiqni esa ko'proq ko'rsatadi. Qaysi usul tanlansa ham, uni yil o'rtasida o'zgartirmang.

Chakana savdoda tovarlar sotish bahosida yuritilsa, ustama 2980 "Savdo ustamasi" kontraktiv schyotida alohida yig'iladi (21-son BHMS, 152-band). 4-son BHMSning 61-bandiga ko'ra sotilgan tovarlar tannarxi ularning sotish qiymatidan shu tovarlarga to'g'ri keladigan savdo ustamasini ayirib topiladi.

Sotilgan tovarlarga to'g'ri keladigan ustama = tovar aylanmasi × savdo ustamasining o'rtacha foizi.

O'rtacha foiz = (davr boshidagi ustama qoldig'i + davrda kelgan tovarlar ustamasi) : (davr boshidagi tovar qoldig'ining sotish qiymati + davrda kelgan tovarlarning sotish qiymati).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar; soddalik uchun QQS hisobga olinmagan). "Bodomzor" do'koni:

O'rtacha foiz: 8 000 000 : 40 000 000 = 20%. Oy davomida 25 000 000 so'mlik tovar sotildi. Unga to'g'ri keladigan ustama: 25 000 000 × 20% = 5 000 000 so'm. Tannarx: 25 000 000 − 5 000 000 = 20 000 000 so'm.

Provodkalar (21-son BHMS, 154-band): tovar kelganda Dt 2920 – Kt 6010 24 000 000 (xarid qiymati) va Dt 2920 – Kt 2980 6 000 000 (ustama); sotilgan tovar chiqimi Dt 9120 – Kt 2920 25 000 000; sotilganlarga tegishli ustama Dt 2980 – Kt 9120 5 000 000. Natijada 9120 da 20 000 000 so'm qoladi.

Tekshiruv: oy oxirida 15 000 000 so'mlik (sotish qiymati) tovar qoldi, uning ustamasi 3 000 000, tannarxi 12 000 000 so'm. Boshlang'ich tannarx 8 000 000 + xarid 24 000 000 = 32 000 000 = sotilgan 20 000 000 + qoldiq 12 000 000.

Yo'q, faqat qarzni. 22-son BHMSning 8-bandiga ko'ra chet el valyutasidagi monetar moddalar har oy hisobot oyining oxirgi sanasidagi Markaziy bank kursi bo'yicha qayta baholanadi. Valyutada to'lanadigan kreditorlik qarzi monetar modda (9-band). Lekin qaytarish huquqisiz berilgan bo'naklar monetar moddalar qatoridan chiqarilgan: ular nomonetar modda bo'lib, kurs o'zgarishi bilan qayta hisoblanmaydi (9 va 10-bandlar).

Kurs farqi moliyaviy faoliyat daromadi yoki xarajati bo'ladi (11-band): ijobiy farq 9540 "Valyutalar kurslari farqidan daromadlar" schyotiga, salbiy farq 9620 "Valyutalar kurslari farqidan zararlar" schyotiga yoziladi (21-son BHMS, 417 va 424-bandlar).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, kurslar shartli). "Ipak yo'li elektronika" MChJ:

Provodka: Dt 9620 – Kt 6010 500 000 so'm (qarz so'mda ko'paydi). Bo'nak 4310 schyotida 23 800 000 so'mda qoladi. B dan tovar kelganda, uning bo'nakka teng qismi bo'nak to'langan sanadagi kursda tan olinadi (12-band): Dt 2910 – Kt 6010 23 800 000, keyin bo'nak hisobga olinadi: Dt 6010 – Kt 4310 23 800 000.

Maslahat: valyutadagi har bir qoldiqqa "monetar" yoki "nomonetar" belgisini qo'yib chiqing. Shunda oy oxiridagi qayta baholashda bo'naklarni adashib qayta hisoblab qo'ymaysiz.

5-son BHMSga ko'ra asosiy vosita tan olingandan keyin boshlang'ich yoki qayta baholangan qiymatda hisobga olinadi, tanlangan usul hisob siyosatida yoziladi (12-band). Qayta baholash usuli tanlansa, u barcha asosiy vosita guruhlariga qo'llanadi (29-band). Qiymat oshgan summa rezerv kapitali tarkibidagi "Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo'yicha tuzatishlar" schyotiga yoziladi (30-band).

21-son BHMSning 354-bandiga ko'ra oshish 8510 kreditida yoziladi. Keyinchalik qiymat kamaysa, shu obyekt bo'yicha avval yig'ilgan oshish doirasidagi qismi 8510 debetiga yoziladi, undan ortgan kamayish esa 9430 "Boshqa operatsion xarajatlar" schyotida xarajat sifatida tan olinadi.

Yer uchastkasi qulay misol: u amortizatsiya qilinmaydi (5-son BHMS, 38-band), shuning uchun hisob-kitobga eskirish aralashmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Yashil vodiy agro" MChJ yer uchastkasi 300 000 000 so'mda hisobda turibdi.

Ikkinchi yilda kamayish 80 000 000 so'm. Shundan 60 000 000 so'mi avvalgi oshish hisobiga 8510 dan yopiladi, qolgan 20 000 000 so'm (80 000 000 − 60 000 000) shu yilning xarajati bo'ladi. Natijada 8510 da bu obyekt bo'yicha qoldiq nolga tushadi, yer esa 280 000 000 so'mda turadi.

Maslahat: 8510 bo'yicha analitikani har bir obyekt bo'yicha alohida yuriting, aks holda bitta obyektning kamayishini boshqasining oshishi hisobiga yopib qo'yish xavfi bor.

Yo'q. 10-son BHMSga ko'ra davlat yordami u qoplaydigan xarajatlar tan olinadigan davrlarda tizimli ravishda daromad sifatida tan olinadi (9-band). Amortizatsiya qilinadigan aktiv bilan bog'liq yordam odatda shu aktivga amortizatsiya hisoblanadigan davrlar mobaynida va hisoblangan amortizatsiyaga mutanosib ravishda daromadga o'tadi (12-band).

Aktivga oid yordamni aks ettirishning ikki usuli bor (16-band):

• yordam maqsadli tushum sifatida aks ettiriladi va aktivning foydali xizmat muddati davomida muntazam ravishda daromadga o'tkaziladi;
• yordam aktivning balans qiymatini kamaytiradi va kamroq hisoblanadigan amortizatsiya orqali moliyaviy natijaga ta'sir qiladi.

Tanlangan usul hisob siyosatida belgilanadi va izohlarda ochib beriladi (20-band). Yana bir shart: korxona talablarga mos kelishiga va yordam olinishiga yetarli ishonch hosil bo'lmaguncha davlat yordami tan olinmaydi (7-band).

21-son BHMS (374-band, 1 va 2-qatorlar) bo'yicha subsidiya haqida xabarnoma olinganda Dt 4890 "Boshqa debitorlarning qarzi" – Kt 8820 "Subsidiyalar", pul kelib tushganda Dt 5110 – Kt 4890 yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Oqtepa sut" MChJ 150 000 000 so'mlik pasterizatsiya uskunasini sotib oldi, foydali xizmat muddati 5 yil, amortizatsiya to'g'ri chiziqli usulda. Uskuna uchun 60 000 000 so'm subsidiya olindi.

Ikkala usulda ham yillik foydaga ta'sir bir xil: 18 000 000 so'm. Farq hisobotlardagi ko'rinishda: birinchi usulda balansda uskuna to'liq qiymatda va alohida maqsadli tushum qoldig'i turadi, ikkinchisida uskuna kamaytirilgan qiymatda ko'rinadi. Birinchi yil oxirida 1-usulda 8820 da 60 000 000 − 12 000 000 = 48 000 000 so'm qoladi.

Shartlar bajarilmasa, yordam qaytariladi va bu oldingi davrlarni tuzatmaydi: aktivga oid yordam maqsadli tushumlar qoldig'ini kamaytirish yoki aktivning balans qiymatini oshirish orqali aks ettiriladi (19-band).

Amaliy maslahat: subsidiya shartlarini (aktiv turi, joyi, xarid qilish yoki saqlash muddati) alohida ro'yxatda kuzatib boring. Uskunani muddatidan oldin sotish yoki boshqa joyga ko'chirish yordamni qaytarishga olib kelishi mumkin.

Mehnat shartnomasi bekor qilinganda ish beruvchi xodim bilan to'liq hisob-kitob qiladi. Hisob-kitob quyidagilarni o'z ichiga oladi:

• xodim oxirigacha olmagan ish haqi;
• xodim foydalanmagan barcha asosiy va qo'shimcha ta'tillar uchun kompensatsiya;
• mehnat to'g'risidagi qonunchilikda, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda yoki mehnat shartnomasida nazarda tutilgan bo'lsa, boshqa to'lovlar.

Qachon to'lanadi? Xodimga tegishli barcha summalar mehnat shartnomasi bekor qilingan kunning o'zida to'lanadi. Agar xodim shu kuni ishlamagan bo'lsa, summalar xodim hisob-kitob qilishni talab qilganidan keyin uch kundan kechiktirmay to'lanishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Oqsaroy mebel" MChJ sotuvchisi Nodira 14-noyabrda ishdan bo'shadi. Buxgalter hisob-kitob varaqasini oldindan tayyorladi:

Bu summadan qonunchilikka muvofiq ushlanadigan soliq ushlab qolinadi va qolgani Nodiraga 14-noyabrning o'zida o'tkaziladi. Agar Nodira 14-noyabrda ishga chiqmaganida edi, u hisob-kitobni talab qilgan kundan boshlab uch kun ichida to'lanardi.

Maslahat: bo'shash kuni yaqinlashganda ta'til qoldig'i, ushlanmalar va shartnomadagi qo'shimcha to'lovlarni oldindan tekshirib qo'ying — shunda oxirgi kuni shoshilinch ish qolmaydi va to'lov kechikmaydi.

«Konvertdagi» ish haqi — bu xodimga mehnat shartnomasi asosida rasman hisoblanib to'lanishi kerak bo'lgan pulning bir qismini (yoki hammasini) hujjatsiz, naqd qo'lga berish. Bunday pul buxgalteriya hisobida ham, soliq hisobotida ham ko'rinmaydi. Bu qonun buzilishi hisoblanadi va xodimning ijtimoiy huquqlariga zarar yetkazadi.

Javobgarlik. Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning 175^4-moddasida ish haqini taqiqlangan shakllarda to'lash uchun ma'muriy javobgarlik belgilangan: mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining 10 baravaridan 15 baravarigacha miqdorda jarima solinadi. Ya'ni jarima korxona rahbari kabi mansabdor shaxsning o'ziga qo'llanadi.

Xodim nimani yo'qotadi? Rasmiy ko'rsatilmagan pul uning hujjatlardagi daromadiga kirmaydi. Shuning uchun undan kelib chiqadigan ijtimoiy kafolatlar, masalan, daromadga bog'liq to'lovlar va hujjat bilan tasdiqlanadigan daromad hajmi kamroq ko'rinadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Yashil vodiy savdo" MChJ rahbari sotuvchi Sardorga shartnomada 2 mln so'm yozib, yana 3 mln so'mni har oy hujjatsiz naqd beradi. Tekshiruvda bu aniqlansa, rahbarga BHMning 10–15 baravari miqdorida jarima solinishi mumkin. To'g'ri yo'l: ish haqini to'liq miqdorda mehnat shartnomasida ko'rsatish, hisoblash va undan ushlanadigan soliqlarni o'z vaqtida to'lash.

Maslahat: xodim bilan mehnat munosabatlarini rasmiylashtiring va ish haqini to'liq rasmiy shaklda to'lang — bu ham xodimni, ham rahbarni himoya qiladi.

Mumkin, lekin faqat qonun bergan doirada. Mehnat kodeksining 22-moddasiga ko'ra har bir xodim ichki mehnat tartibiga va mehnat intizomiga rioya etishi shart. Umumiy maslahat: ish boshlanish vaqtini ichki mehnat tartibida aniq yozib qo'yish maqsadga muvofiq, shunda kechikish qaysi qoidaga zid ekanini ko'rsatish oson bo'ladi.

Intizom buzilganda ish beruvchi Mehnat kodeksining 312-moddasida sanab o'tilgan intizomiy jazo choralaridan birini qo'llashga haqli. Ular uchta: 1) hayfsan; 2) jarima, lekin o'rtacha oylik ish haqining 30 foizidan ko'p bo'lmagan miqdorda; 3) mehnat shartnomasini bekor qilish. Demak, jarima jazoning yagona turi emas va uning yuqori chegarasi bor.

Kechikishlar takrorlansa, 161-modda ishga tushishi mumkin: xodim o'z mehnat majburiyatlarini muntazam ravishda buzishi mehnat shartnomasini bekor qilishga asos bo'lishi mumkin. "Muntazam" degani, intizomiy jazo qo'llangan kundan boshlab bir yil ichida xodim yana intizomiy nojo'ya harakat sodir etgani. Ya'ni bir yillik muddat intizomiy jazo qo'llangan kundan hisoblanadi. Shu sababli jazo yozma hujjat bilan rasmiylashtirilgani va sanasi aniq qayd etilgani ma'qul.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Oqtosh qadoqlash" omborchisi Javlonning o'rtacha oylik ish haqi 5 000 000 so'm. Mart oyida u bir necha marta kechikdi va unga hayfsan berildi. Iyulda u yana kechikdi. Bu hayfsandan keyin bir yil ichida sodir bo'lgani uchun muntazam buzish ta'rifiga mos keladi. Endi ish beruvchi jarima tanlasa, uning eng ko'p miqdori 5 000 000 × 30% = 1 500 000 so'm bo'ladi. 2 000 000 so'mlik jarima esa chegaradan oshib ketadi. Shu bilan birga, buzish muntazam bo'lgani uchun ish beruvchi 161-moddaga tayanib mehnat shartnomasini bekor qilishni ham ko'rib chiqishi mumkin.

Buxgalterga umumiy maslahat: jarima summasi xodimning o'rtacha oylik ish haqining 30 foizidan oshmasligini hisoblab tekshiring; jazo to'g'risida ish beruvchining yozma hujjati (buyrug'i) qo'lingizda bo'lmasa, ushlanma qilmaslik ehtiyotkor yondashuv bo'ladi. Jazoni qo'llash tartibi va o'rtacha oylik ish haqini hisoblash usulini Mehnat kodeksining o'zidan tekshiring; ushlanmaning buxgalteriya yozuvi bu javobda berilmaydi.

Hisobdorlikka berilgan pul 4200 guruhidagi bo'nak schyotlarida turadi. Masalan, umumxo'jalik ehtiyojlari uchun berilgan summa 4230 "Umumxo'jalik xarajatlari uchun berilgan bo'naklar" schyotida: Dt 4230 – Kt 5010 (21-son BHMS, 185-band jadvali, 4-qator). Xodim hisobot topshirganda xarajat tegishli schyotga o'tadi, ma'muriy xarajat bo'lsa: Dt 9420 – Kt 4230 (o'sha jadval, 13-qator).

Agar sarflangan summa berilgandan oshsa, endi korxona xodimdan qarzdor bo'ladi. 21-son BHMS (306-band) bo'yicha bu qarz 6970 "Hisobdor shaxslarga bo'lgan qarzlar" kreditida ko'rsatiladi: ma'muriy ehtiyojga ketgan ortiqcha sarf Dt 9420 – Kt 6970 bilan yoziladi (309-band jadvali, 15-qator). Xodimga farq to'lab berilganda bu qarz kamayadi: 6970 passiv schyot bo'lgani uchun kamayish uning debetida, pul esa kassa kreditida aks etadi. Standart jadvalida bu to'lov alohida qator sifatida keltirilmagan, u schyotning tabiatidan kelib chiqadi. 6970 bo'yicha analitika har bir xodimga alohida yuritiladi.

Misol: "Nurafshon mebel" omborchisi Sherzodga ofis uchun mayda xarid qilishga 1 500 000 so'm berildi. U 1 720 000 so'mlik chek keltirdi. Provodkalar: Dt 9420 – Kt 4230 1 500 000; Dt 9420 – Kt 6970 220 000; farq kassadan berilganda 6970 dagi qarz yopiladi: Dt 6970 – Kt 5010 220 000.

Oy o'rtasidagi bo'nak hali hisoblanmagan ish haqi uchun berilgan pul. Shuning uchun u to'g'ridan-to'g'ri 6710 ga emas, 4210 "Ish haqi bo'yicha berilgan bo'naklar" schyotiga yoziladi: Dt 4210 – Kt 5010 (21-son BHMS, 185-band jadvali).

Oy oxirida ish haqi hisoblanadi (masalan, boshqaruv xodimlari uchun Dt 9420 – Kt 6710), so'ng berilgan bo'nak shu ish haqidan ushlab qolinadi: Dt 6710 – Kt 4210. 181-bandda ham aynan shunday yozilgan: oylik bo'naklar oy oxirida 4210 kreditidan 6710 debetiga hisobdan chiqariladi. Shundan keyin 4210 da qoldiq qolmasligi kerak.

Misol: "Yashil vodiy" buxgalteri Dilnozaga 15-sanada 2 000 000 so'm bo'nak berildi. Oy oxirida unga 5 000 000 so'm ish haqi hisoblandi (ushlanmalarni soddalik uchun tashlab ketamiz). Provodkalar: Dt 4210 – Kt 5010 2 000 000; Dt 9420 – Kt 6710 5 000 000; Dt 6710 – Kt 4210 2 000 000. Qo'lga beriladigan qoldiq 3 000 000 so'm.

Aybdor ma'lum bo'lsa, kamomad korxona xarajati emas, xodimning qarzi bo'ladi. 21-son BHMSda inventarizatsiyada aniqlangan kassa kamomadi uchun tayyor provodka bor: Dt 4730 "Moddiy zararni qoplash bo'yicha xodimlarning qarzi" – Kt 5010 (206-band jadvali, 10-qator).

Qarz ikki yo'l bilan yopiladi: xodim pulni kassaga qaytaradi (Dt 5010 – Kt 4730) yoki summa uning ish haqidan ushlab qolinadi (Dt 6710 – Kt 4730). Ikkala yo'l ham 202-bandda ko'rsatilgan. Aybdor topilmagan holat boshqacha yoziladi, uni bu bilan aralashtirmang.

Misol: "Chinor dorixona" kassasida 350 000 so'm kam chiqdi. Kassir Feruza 150 000 so'mni darhol qaytardi, qolganini ish haqidan ushlashga rozi bo'ldi. Provodkalar: Dt 4730 – Kt 5010 350 000; Dt 5010 – Kt 4730 150 000; Dt 6710 – Kt 4730 200 000. Natijada 4730 da qoldiq nolga tushadi.

Yo'q. Xarajat qaysi davrga tegishli bo'lsa, o'sha davrda tan olinadi (21-son BHMS, 118-band). Oldindan to'langan xizmat avval 3120 "Oldindan to'langan xizmat haqi" schyotiga yoziladi (159-band): Dt 3120 – Kt 5110. Standartning 161-band jadvalida kelgusi yilga obuna bo'yicha aynan shu provodka keltirilgan.

Keyin har oy tegishli ulush xarajatga o'tkaziladi (157-band): ofis xizmati bo'lsa Dt 9420 – Kt 3120. Shunda har oyning foydasi bir xil yuk ko'taradi, to'lov qilingan oy esa "zarar" bo'lib ko'rinmaydi.

Misol: "Mohir print" dekabrda kelgusi yilning 12 oyi uchun 12 000 000 so'm obuna to'ladi. Dekabrda: Dt 3120 – Kt 5110 12 000 000. Yanvardan boshlab har oy: Dt 9420 – Kt 3120 1 000 000. Iyun oxirida 3120 da 6 000 000 so'm qoldiq turadi: bu hali "ishlatilmagan" obuna.

Ortiqcha tovar korxona aktivi, uni hisobga olmaslik balansni buzadi. 21-son BHMS bo'yicha inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha tovarlar Dt 2910 "Ombordagi tovarlar" – Kt 9390 "Boshqa operatsion daromadlar" bilan kirim qilinadi (154-band jadvali, 7-qator).

Kirim qilishdan oldin sababini qidirish foydali: ko'pincha ortiqcha qayta saralash, noto'g'ri artikul yoki boshqa tovar o'rniga chiqarib yuborilgan nakladnoy natijasida paydo bo'ladi. Shunday bo'lsa, bir tovarda ortiqcha, ikkinchisida kamomad chiqadi va har birini alohida tahlil qilish kerak.

Misol: "Ziynat gul" do'konida 40 dona vaza ortiqcha chiqdi, inventarizatsiya komissiyasi ularni 1 200 000 so'mga baholadi. Provodka: Dt 2910 – Kt 9390 1 200 000. Vaza keyin sotilganda uning tannarxi oddiy tartibda Dt 9120 – Kt 2910 bilan hisobdan chiqariladi.

Operativ ijara bo'yicha ijaraga beruvchi oldidagi qarz 6910 "To'lanadigan operativ ijara" schyotida turadi (21-son BHMS, 298-band). Har oy ijara hisoblanganda xarajat schyoti debetlanadi: ofis ma'muriy ehtiyoj uchun bo'lsa Dt 9420 – Kt 6910. To'langanda: Dt 6910 – Kt 5110.

Agar ijara bir necha oy oldindan to'lansa, kelgusi oylarga tegishli qismi xarajatga emas, 3110 "Oldindan to'langan operativ ijara haqi" schyotiga yoziladi (158-band) va har oy ulush-ulush xarajatga o'tkaziladi. 6910 bo'yicha analitika har bir ijara shartnomasi bo'yicha alohida yuritiladi.

Misol: "Ilm ziyo" o'quv markazi oyiga 4 000 000 so'mdan ijara to'laydi. Mart oyi: Dt 9420 – Kt 6910 4 000 000; to'lov: Dt 6910 – Kt 5110 4 000 000. Aprelda markaz uch oylik ijarani oldindan to'lasa, keyingi ikki oyning 8 000 000 so'mi 3110 da kutib turadi.

Rezerv 4910 "Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv" schyotida yuritiladi. Bu kontraktiv schyot: u 4010 dagi debitorlik qarzini balansda kamaytirib ko'rsatadi. Rezerv tuzilganda: Dt 9430 "Boshqa operatsion xarajatlar" – Kt 4910 (21-son BHMS, 217-band).

Keyin uch xil voqea bo'lishi mumkin. Qarz umidsiz deb topilsa, u rezerv hisobidan chiqariladi: Dt 4910 – Kt 4010. Xaridor baribir to'lasa, pul odatdagidek 4010 ni yopadi, rezerv tuzilgan yildan keyingi yil oxirigacha ishlatilmay qolgan qismi esa o'sha yil foydasiga qo'shiladi: Dt 4910 – Kt 9390 (218–219-bandlar). Analitika har bir qarzdor bo'yicha yuritiladi.

Misol: "Tong savdo" ning "Barhayot" do'konidan 6 000 000 so'm qarzi bor. Yil oxirida rezerv tuziladi: Dt 9430 – Kt 4910 6 000 000. Keyingi yili do'kon 2 000 000 so'm to'laydi (Dt 5110 – Kt 4010), qolgan 4 000 000 umidsiz deb topiladi (Dt 4910 – Kt 4010), ishlatilmagan 2 000 000 rezerv esa shu yil oxirida Dt 4910 – Kt 9390 bilan foydaga qaytadi.

Zanjirni to'rt bo'g'inga bo'lish oson. 1) Xom ashyo ishlab chiqarishga berildi: Dt 2010 "Asosiy ishlab chiqarish" – Kt 1010 "Xom ashyo va materiallar". 2) Ish haqi va boshqa bevosita xarajatlar ham 2010 debetida yig'iladi. 3) Mahsulot tayyor bo'lib omborga kirdi: Dt 2810 "Ombordagi tayyor mahsulotlar" – Kt 2010. 4) Sotilganda tannarx chiqariladi: Dt 9110 – Kt 2810, daromad esa Dt 4010 – Kt 9010 bilan yoziladi. Hammasi 21-son BHMS jadvallaridagi bog'lanishlar.

Shu zanjirning foydasi: 2010 da oy oxirida qolgan qoldiq bu tugallanmagan ishlab chiqarish, 2810 dagi qoldiq esa hali sotilmagan mahsulot. Ikkalasi ham balansda alohida ko'rinadi.

Misol: "Shirin non" sexi oyda 9 000 000 so'mlik un va shakar ishlatdi, novvoylarga 6 000 000 so'm ish haqi hisoblandi. Jami 15 000 000 so'mlik non omborga kirdi (Dt 2810 – Kt 2010). Uning 80 foizi, ya'ni 12 000 000 so'mlik qismi sotildi: Dt 9110 – Kt 2810 12 000 000. Omborda 3 000 000 so'mlik non qoldi.

Tugatish ham asosiy vositaning chiqib ketishi, shuning uchun hammasi 9210 "Asosiy vositalarning chiqib ketishi" orqali o'tadi. Boshlang'ich qiymat: Dt 9210 – Kt 0130. Yig'ilgan eskirish: Dt 0230 – Kt 9210. Tugatishdan olingan va foydalanish mumkin bo'lgan qismlar: Dt 1090 "Boshqa materiallar" – Kt 9210 (21-son BHMS jadvallari).

Oxirida 9210 da qolgan farq natija bo'ladi. Debet qoldiq zarar: Dt 9430 – Kt 9210. Kredit qoldiq foyda: Dt 9210 – Kt 9310 (21-son BHMS, 392-band). Tugatishga ketgan xarajatlar ham (masalan, demontaj uchun hisoblangan ish haqi) 9210 debetiga yig'iladi.

Misol: "Temir qanot" sexining dastgohi 50 000 000 so'mga olingan, eskirishi 46 000 000 so'm. Demontaj qilingach, 1 500 000 so'mlik ehtiyot qism omborga olindi. 9210 da: debet 50 000 000, kredit 46 000 000 + 1 500 000. Qolgan 2 500 000 so'm zarar: Dt 9430 – Kt 9210.

Rezerv kapitali 8520 "Rezerv kapitali (fondi)" schyotida yuritiladi. U ta'sis hujjatlari va qonunchilikka muvofiq tuziladi (21-son BHMS, 356-band). Foydadan ajratma 365-band jadvalidagi provodka bilan yoziladi: Dt 8710 "Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)" – Kt 8520.

Bu provodka pul harakati emas: korxonaning bankdagi puli kamaymaydi, faqat xususiy kapital ichida summa bir moddadan ikkinchisiga ko'chadi. Shu sababli rezerv kapitali bor degani alohida "zaxira pul" bor degani emas.

Misol: "Bek qurilish" MChJ yil yakunida 80 000 000 so'm sof foyda oldi. Yig'ilish qarori bilan 8 000 000 so'm rezervga yo'naltirildi: Dt 8710 – Kt 8520 8 000 000. Balansning "Xususiy kapital" bo'limi jami summasi o'zgarmaydi, faqat ichki tarkibi o'zgaradi.

21-son BHMS (9-band) bo'yicha tekinga olingan asosiy vosita asosiy vositalar schyoti debetida va 8530 "Tekinga olingan mulk" kreditida yoziladi. Tikuv mashinasi uchun: Dt 0130 "Mashina va asbob-uskunalar" – Kt 8530.

Qaysi summada? 5-son BHMS (19-band) javob beradi: hadya shartnomasi bo'yicha olingan asosiy vositaning boshlang'ich qiymati uni olish bilan bog'liq xarajatlarni ham hisobga olgan holda hisobga qabul qilingan sanadagi haqqoniy qiymatidir. Tekinga olingan mulkni soliqqa tortish tartibi esa soliq qonunchiligi bilan alohida tartibga solinadi (21-son BHMS, 357-band).

Misol: "Nafis tikuv" sexi hadya shartnomasi bilan mashina oldi, uning haqqoniy qiymati 18 000 000 so'm deb baholandi. Provodka: Dt 0130 – Kt 8530 18 000 000. Shundan so'ng mashinaga hisob siyosatidagi usul bo'yicha amortizatsiya hisoblanadi.

Hamma narsa 9210 "Asosiy vositalarning chiqib ketishi" schyotida yig'iladi (21-son BHMS, 392 va 394-bandlar). Debetga boshlang'ich qiymat, kreditga yig'ilgan eskirish va sotish summasi tushadi. Ikki tomon farqi natijani ko'rsatadi.

Misol: "Shamol servis" kompressorining boshlang'ich qiymati 30 000 000 so'm, eskirishi 18 000 000 so'm (qoldiq qiymati 12 000 000), xaridor 15 000 000 so'm to'laydi. Soddalik uchun misolda QQS yo'q. 1. Dt 9210 – Kt 0130: 30 000 000 (boshlang'ich qiymat chiqarildi). 2. Dt 0230 – Kt 9210: 18 000 000 (eskirish yopildi). 3. Dt 4010 – Kt 9210: 15 000 000 (sotish qiymati). 4. Dt 9210 – Kt 9310: 3 000 000 (foyda: 15 mln − 12 mln). Endi 9210 ning debeti ham, krediti ham 33 000 000, ya'ni schyot yopildi.

Agar sotish qiymati qoldiqdan kam bo'lsa, zarar Dt 9430 – Kt 9210 bilan yoziladi. Sotuvchi QQS to'lovchi bo'lsa, hisoblangan QQS Dt 9210 – Kt 6410 bilan aks ettiriladi va natija shunga qarab o'zgaradi.

Kamomad avval 5910 "Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo'qotishlar" schyotiga olinadi: Dt 5910 – Kt 2910 (21-son BHMS, 154-band misollari). Bu "hal qilinmagan yo'qotish" degan oraliq bosqich.

Keyin ikki yo'l bor. Aybdor shaxs aniqlansa, summa undan undiriladi: Dt 4730 – Kt 5910. Aybdorni aniqlash imkoni bo'lmasa, kamomad xarajatga o'tkaziladi: Dt 9430 "Boshqa operatsion xarajatlar" – Kt 5910 (412-band misollari).

Misol: "Do'stlik maishiy" do'konida inventarizatsiya 1 400 000 so'mlik kamomad ko'rsatdi. Komissiya aybdorni topa olmadi. Provodkalar: Dt 5910 – Kt 2910 1 400 000, so'ng Dt 9430 – Kt 5910 1 400 000. Inventarizatsiya dalolatnomasi va komissiya qarori asos hujjat bo'ladi.

Dasturiy ta'minot nomoddiy aktiv bo'lib, 0430 "Dasturiy ta'minot" schyotida yuritiladi. Avval xarid xarajatlari 0830 "Nomoddiy aktivlarni xarid qilish" hisobvarag'ida yig'iladi (21-son BHMS, 70-band). Boshlang'ich qiymat shakllangach, dastur 0430 ga kirim qilinadi: Dt 0430 – Kt 0830 (47-band, 1-qator).

Amortizatsiya hisob siyosatida belgilangan usul bo'yicha oyma-oy hisoblanadi (49-band). Dastur boshqaruv maqsadida ishlatilsa: Dt 9420 "Ma'muriy xarajatlar" – Kt 0530 "Dasturiy ta'minotning amortizatsiyasi" (52-band misollari).

Misol: "Ipak yo'li logistik" dasturni 24 000 000 so'mga oldi. Hisob siyosatida to'g'ri chiziqli usul va 4 yillik foydali xizmat muddati belgilangan, tugatish qiymati nol. Oylik amortizatsiya: 24 000 000 ÷ 48 = 500 000 so'm, provodka Dt 9420 – Kt 0530.

Korxona ro'yxatdan o'tgach, ta'sischining ulushi bo'yicha qarzi 4610 da paydo bo'ladi: Dt 4610 – Kt 8330 (21-son BHMS, 198-band misollari). Ta'sischi ulushini pul bilan emas, mol-mulk bilan to'lasa, shu qarz kamayadi. Shu bandning misollarida ta'sischilar asosiy vositalarni taqdim etganda Dt 0110–0190 – Kt 4610 ko'rsatilgan; transport vositasi uchun bu Dt 0160 "Transport vositalari" – Kt 4610.

Mashina qaysi qiymatda yoziladi? 5-son BHMSning 17-bandiga ko'ra, qonunchilikda boshqacha tartib bo'lmasa, ta'sischilar kelishgan puldagi baho boshlang'ich qiymat bo'ladi.

Misol: "Qo'rg'on agro" ta'sischisi Akmal aka 50 000 000 so'mlik ulush o'rniga ta'sischilar 50 000 000 so'mga baholagan yuk mashinasini topshirdi. Provodka: Dt 0160 – Kt 4610 50 000 000. Shundan so'ng 4610 dagi uning qarzi yopiladi. Qabul qilish-topshirish dalolatnomasi va ta'sischilar qarori asos hujjat bo'ladi.

Pul korxonadan chiqib ketmadi, faqat bir joydan ikkinchi joyga ko'chdi: bankdan kassaga. Shuning uchun provodka ham ikki pul schyoti o'rtasida bo'ladi: Dt 5010 "Milliy valyutadagi pul mablag'lari" – Kt 5110 "Hisob-kitob hisobvarag'i".

Misol: "Lola gullari" do'koni bankdan 6 000 000 so'm naqd oldi. Kassir kirim kassa orderi yozadi, bank ko'chirmasida esa shu summa chiqim bo'lib ko'rinadi. Ikkala hujjatdagi summa bir xil bo'lishi kerak.

Teskari holatda, ya'ni kassadagi tushumni bankka topshirganda, provodka aksincha: Dt 5110 – Kt 5010.

Bu berilgan bo'nak. Tovar kelguncha u xarajat ham, tovar ham emas, balki yetkazib beruvchidan olinadigan haq (aktiv). Tovar-moddiy zaxiralar uchun berilgan bo'nak 4310-schyotda yuritiladi: Dt 4310 – Kt 5110.

Tovar kelganda u omborga kirim qilinadi (Dt 2910 – Kt 6010), so'ngra oldin berilgan bo'nak yetkazib beruvchi oldidagi qarzga hisoblanadi: Dt 6010 – Kt 4310.

Misol: "Bahor qurilish" MChJ bo'yoq uchun zavodga 20 000 000 so'm oldindan to'ladi. Oy oxirida tovar kelmagan bo'lsa, balansda bu summa debitorlik qarzi bo'lib turadi, xarajatga yozilmaydi.

Bunday qilmagan ma'qul. Yozuv izsiz o'chsa, keyin uni hech kim tekshira olmaydi, ayniqsa davr yopilgan yoki hisobot topshirilgan bo'lsa. Xato o'chirilmaydi, balki tuzatuvchi yozuv bilan to'g'rilanadi. Amalda uch usul qo'llanadi:

1. Qizil storno. Xato provodka xuddi o'sha schyotlar bilan, lekin minus summada qayta yoziladi va shu bilan bekor bo'ladi. Keyin to'g'ri provodka yoziladi. Registrlarda minus summa qizil rangda ajratilgani uchun shunday ataladi.
2. Teskari provodka. Xato provodkadagi schyotlar o'rni almashtirib yoziladi: debetdagi schyot kreditga, kreditdagi debetga o'tadi. Xato yozuv yopiladi, keyin to'g'ri provodka beriladi.
3. Qo'shimcha provodka. Schyotlar to'g'ri, faqat summa kam yozilgan bo'lsa, yetmagan farqqa xuddi o'sha schyotlar bilan yana bitta provodka beriladi.

Qizil storno va teskari provodkaning farqi: storno schyotlardagi oborotni sun'iy ko'paytirmaydi, teskari provodka esa debet va kredit oborotini ikkalasini ham oshirib yuboradi.

Misol: buxgalter Dilnoza ofis qog'ozi xarajatini 9420 o'rniga 9430 ga yozib yubordi. U 9430 dagi yozuvni qizil storno bilan bekor qiladi, keyin summani 9420 ga to'g'ri yozadi. Tuzatish sababini qisqa buxgalteriya ma'lumotnomasi bilan rasmiylashtirib qo'ygan ma'qul.

Agar xato o'tgan yillardagi moliyaviy hisobotga ta'sir qiladigan muhim xato bo'lsa, uni aks ettirish tartibi 1-sonli BHMSning 10-bobida alohida belgilangan.

5-sonli BHMSga ko'ra, asosiy vosita bu bir yildan ortiq muddat davomida faoliyatda ishlatiladigan moddiy aktiv. Printer odatda bir yildan ko'p xizmat qiladi, shuning uchun bu shartga mos keladi.

Lekin standart rahbarga hisob siyosatida aktivlarni asosiy vosita tarkibida hisobga olish mezonlarini belgilash huquqini beradi. Ya'ni korxona o'z hisob siyosatida qanday buyumlar asosiy vositaga olinishini yozib qo'yadi. Avval shu hujjatni oching.

Misol: "Sarbon logistika" hisob siyosatida aniq mezon yozilgan. Printer shu mezonga to'g'ri kelsa, u asosiy vosita sifatida kirim qilinadi va foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya hisoblanadi. To'g'ri kelmasa, hisob siyosatida belgilangan boshqa tartibda hisobga olinadi.

Bu aniq xato belgisi. 5010 aktiv schyot: unda faqat debet qoldiq yoki nol bo'lishi mumkin. Kredit qoldiq kassada "minus pul" bor degan ma'noni beradi, amalda esa bunday bo'lmaydi: bor puldan ko'p pul berib bo'lmaydi.

Odatda sabab quyidagilardan biri: kirim kassa orderi hisobga kiritilmagan, chiqim ikki marta yozilgan, chiqim kirimdan oldingi sana bilan kiritilgan yoki summa boshqa schyot o'rniga 5010 ga yozib yuborilgan.

Misol: "Shirin non" novvoyxonasida 3-sana tushum kiritilmay qolgan, 4-sana esa ish haqi uchun pul berilgan. Natijada kassa kredit qoldiq ko'rsatdi. Kassa kitobi va orderlarni sanama-sana solishtirish xatoni tez topadi.