Savol-javob: iqtisod

Soliqni to'lovga topshiruvchi emas, bozorning ikki tomonidan qaysi biri o'zgarishga kamroq moslasha olsa, o'sha ko'proq ko'taradi. Iqtisodda buni soliq yukining taqsimlanishi deyishadi. Soliq kim tomonidan byudjetga o'tkazilishi (sotuvchi yoki xaridor) yukning haqiqiy taqsimotini hal qilmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli bozor). Choy bozorida narx P (ming so'm), miqdor Q (dona): - talab: Qd = 85 − P; - taklif: Qs = 10 + 2P.

Soliqsiz muvozanat: 85 − P = 10 + 2P, bundan P = 25, Q = 60.

Endi sotuvchilardan har bir dona uchun 6 ming so'm soliq olinadi. Sotuvchi qo'lga 6 ming kam oladi, shuning uchun taklif egri chizig'i: Qs = 10 + 2(P − 6) = 2P − 2. Yangi muvozanat: 85 − P = 2P − 2, bundan P = 29, Q = 56.

Quyidagilar chiqdi: - Soliqning 6 ming so'midan 4 tasini (2/3) xaridor, 2 tasini (1/3) sotuvchi ko'tardi, garchi soliqni sotuvchi to'lagan bo'lsa ham. - Xaridorga soliq to'lasin deb belgilansa ham natija xuddi shunday: xaridor 29 to'laydi, sotuvchi 23 oladi. - Bozor hajmi 60 dan 56 ga kamaydi. Yo'qolgan 4 dona savdo ham xaridorga, ham sotuvchiga foyda bergan bo'lardi. Bu bozorning sof yo'qotishi (o'lik yuk): 1/2 × 6 × 4 = 12 ming so'm birlikda.

Nega xaridor ko'proq ko'tardi? Chunki talab taklifdan kam moslashuvchan. Muvozanat nuqtasida talab elastikligi: |Ed| = 1 × 25 ÷ 60 ≈ 0,42, taklif elastikligi: Es = 2 × 25 ÷ 60 ≈ 0,83. Yuk elastikligi pastroq tomonga ko'proq tushadi: xaridor ulushi = Es ÷ (Es + |Ed|) = 0,83 ÷ 1,25 = 2/3, mos keladi.

Amaliy xulosa: choy kabi zaruriy tovarda xaridor boshqa narsaga o'ta olmasa (talab noelastik), soliq asosan narxga ko'chadi. Almashtirish oson tovarlarda (xaridor boshqa tovarga o'tadi) sotuvchi ko'proq yuk ko'taradi va sotuv ko'proq kamayadi. Shuning uchun soliq stavkasini o'zgartirishdan oldin talab va taklifning narxga sezgirligi baholanadi.

Bu javob iqtisod nazariyasining umumiy modeli, aniq soliqlar va stavkalar haqida emas.

Manba: umumiy iqtisodiyot nazariyasi (talab va taklif, elastiklik, soliq yuki). Misol muallif tomonidan tuzilgan, hisob Python bilan tekshirilgan.

Buning iqtisodiy izohi bor. Mahsulotning narxidan tashqari, uni sotib olish jarayonining o'zi ham xarajat talab qiladi. Iqtisodda bunga tranzaksiya xarajatlari deyiladi: yangi hamkorni qidirish, uning ishonchliligini tekshirish, shartnoma tuzish, sifatni nazorat qilish va va'da bajarilmasa yuzaga keladigan yo'qotish. Eski ta'minotchi bilan bu xarajatlarning ko'pi allaqachon qilingan: siz uni bilasiz, u sizni biladi.

Shuning uchun to'g'ri solishtirish «narx va narx» emas, «narx + tranzaksiya xarajatlari» bo'yicha bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Issiq somsa» novvoyxonasi oyiga 80 mln so'mlik un oladi. Yangi ta'minotchi 3% arzon: tejash oyiga 2,4 mln so'm. Lekin yangi ta'minotchi bilan qo'shimcha xarajatlar paydo bo'ladi:

Bu holatda yangi ta'minotchi oyiga 2,4 − 1,9 = 0,5 mln so'm foyda beradi. Lekin yangi ta'minotchining yetkazib bermaslik ehtimoli 10% bo'lsa, xavf 2 mln, jami xarajat 2,9 mln bo'ladi va o'tish zarar keltiradi.

Amaliy yo'llar:

1. Sinov partiyasi: yangi ta'minotchidan oylik ehtiyojning bir qismini olib ko'ring. Shunda uning ishonchliligi haqida haqiqiy ma'lumot to'planadi va xavf baholanadi.
2. Ikki ta'minotchi: asosiy hajmni ishonchli hamkordan, bir qismini yangisidan olish. Bu ham narx raqobati yaratadi, ham bitta ta'minotchiga bog'liqlikni kamaytiradi.
3. Eski ta'minotchi bilan gaplashish: bozorda arzonroq taklif borligini aytib, narxni qayta ko'rib chiqishni so'rash.

Tranzaksiya xarajatlari tushunchasi nega firmalar ba'zi ishlarni o'zi bajarishini, ba'zilarini esa tashqaridan sotib olishini ham tushuntiradi: bozordan sotib olishning yashirin xarajati juda katta bo'lsa, ishni ichkarida qilish arzonroq bo'ladi.

Iqtisodchilar bu hodisani narxlarning «yopishqoqligi» deb atashadi: xarajat yoki talab o'zgarsa ham, narxlar darhol emas, kechikib va sakrab o'zgaradi. Buning bir necha sababi bor:

1. Narx o'zgartirishning o'zi xarajat talab qiladi: yangi menyu chop etish, narx yorliqlarini almashtirish, kassa dasturini yangilash, xodimlarni o'rgatish. Iqtisodda bunga «menyu xarajatlari» deyiladi.
2. Mijozlar tez-tez narx o'zgarishini yoqtirmaydi. Har bir oshirish ba'zi mijozlarni raqobatchiga yuborishi mumkin.
3. Raqobatchilar narxni oshirmasa, birinchi bo'lib oshirgan kafe xaridorlarini yo'qotadi.
4. Ba'zi narxlar shartnoma bilan qat'iy belgilangan bo'ladi: korporativ buyurtma yoki ijara.

Lekin narxni umuman o'zgartirmaslik ham qimmat: masalliqlar qimmatlashgan sari marja kamayib boradi. Demak, savol «o'zgartiramizmi?» emas, «qanchalik tez-tez?».

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Kamalak kafe» ning oylik tushumi 200 mln so'm. Masalliqlar narxning 40 foizini tashkil qiladi va har oy 2% qimmatlashadi. Har oy kechiktirilgan narx oshirish tushumning 0,8 foiz punkti, ya'ni oyiga 200 × 40% × 2% = 1,6 mln so'm qo'shimcha yo'qotish beradi. Bir marta narxni o'zgartirishning to'liq xarajati (menyu, yorliqlar, xodim vaqti) 3 mln so'm.

Narx har k oyda yangilansa, bir sikldagi yo'qotishlar 0 + 1,6 + 3,2 + ... ga teng. Oyiga o'rtacha xarajat:

Faqat texnik xarajat hisobga olinsa, narxni har 2 oyda yangilash eng arzon. Mijozlar noroziligi tufayli yo'qotilgan tushum ham qo'shilsa (har safar 5 mln so'm), eng yaxshi oraliq 3 oyga uzayadi.

Amaliy xulosalar:

1. Narxni o'zgartirishni arzonlashtiring: elektron menyu yoki ekran, almashtiriladigan narx yorliqlari.
2. Hamma narsani bir vaqtda oshirmang: eng ko'p qimmatlashgan masalliqli taomlardan boshlang.
3. Porsiya hajmini o'zgartirish ham narx o'zgarishining bir turi, mijozlar buni sezadi; ochiqlik sodiqlikni saqlaydi.

Xuddi shu yopishqoqlik butun iqtisodiyot darajasida ham ko'rinadi: inflyatsiya tezlashganda narxlar birdaniga emas, turli sohalarda turli vaqtda oshib boradi.

Bu ta'minot zanjirida ko'p uchraydigan «qamchi effekti». Zanjirning har bir bo'g'ini (do'kon, distribyutor, zavod) faqat o'zidan keyingi bo'g'inning buyurtmasini ko'radi, oxirgi xaridor talabini emas. Har biri esa zaxirani «ehtiyot uchun» kelajakdagi talabga moslab oshiradi. Natijada kichik o'zgarish zanjir bo'ylab yuqoriga ko'tarilgan sari kattalashib boradi, xuddi qamchining uchi qo'lning kichik harakatidan katta silkinish berganidek.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Har bir bo'g'in zaxirani oxirgi ko'rgan haftalik buyurtmaning 2 baravari miqdorida saqlaydi va buyurtmani shunga qarab beradi. Boshida hamma joyda haftalik talab 100 quti, zaxira 200 quti. Birinchi haftada xaridorlar talabi 110 qutiga ko'tarildi va shu darajada qoldi.

Birinchi haftada do'kon zaxirasini 200 dan 220 ga yetkazish uchun 130 quti buyurtma qildi. Distribyutor 130 ni ko'rib, «talab 130 bo'ldi» deb zaxirasini 260 ga oshirdi va 190 buyurtma berdi. Zavod 190 ni ko'rib, 370 quti ishlab chiqardi. Ikkinchi haftada do'kon buyurtmasi yana 110 ga tushdi, distribyutor va zavodda esa ortiqcha zaxira to'planib qoldi va zavod bir haftaga to'xtadi. Holbuki, xaridorlar talabi atigi 10% oshgan va barqaror bo'lgan edi.

Bu hodisani kamaytirish yo'llari:

1. Oxirgi sotuv ma'lumotini ulashish: zavod va distribyutor do'konlarning haqiqiy kassadagi sotuvini ko'rsa, buyurtmalar to'lqinini chin talab deb o'ylamaydi.
2. Zaxirani bir haftalik o'zgarishga emas, bir necha haftaning sirpanuvchi o'rtachasiga qarab rejalashtirish.
3. Katta, kam sonli buyurtma o'rniga kichikroq va muntazam buyurtmalar.
4. Aksiya va chegirmalarni oldindan e'lon qilish: aksiya davridagi sakrash doimiy talab o'sishi deb tushunilmasin.

Zavod yoki ulgurji savdo uchun xulosa: buyurtmalarning keskin o'sishini ko'rganda avval savol bering — bu oxirgi xaridor talabimi yoki zanjirdagi zaxira to'lqinimi?

Ha, shunday bo'lishi mumkin. Iqtisodda bu inflyatsiya kutilishlari deyiladi. Odamlar va korxonalar narxlar oshishini kutsa:

1. Xaridorlar xaridni oldinga suradi va zaxira qiladi, natijada hozirgi talab oshadi.
2. Sotuvchilar keyinroq qimmatlashadigan tovarni arzon sotib yubormaslik uchun narxni oldindan oshiradi.
3. Xodimlar kutilayotgan qimmatchilikni hisobga olib, yuqoriroq ish haqi so'raydi, korxonalar esa bu xarajatni narxga qo'shadi.
4. Shartnomalar kutilgan narx o'sishini hisobga olib tuziladi.

Shu tarzda kutilish qisman o'zini o'zi amalga oshiradi. Shuning uchun markaziy banklar odamlarning inflyatsiya kutilishlarini kuzatadi va o'z siyosatini tushuntirishga katta e'tibor beradi.

Korxona uchun amaliy savol: kutilgan narx oshishidan oldin zaxira qilish foydalimi? Buni hisob bilan tekshirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qurilish bozor» do'koni 1 000 qop sementni hozir, har biri 60 000 so'mdan, jami 60 mln so'mga olib qo'yishni o'ylayapti. Ular 3 oyda sotiladi.

Narx haqiqatan 8% oshsa, foyda atigi 0,1 mln so'm. Agar narx faqat 4% oshsa, tejash 2,4 mln bo'ladi va 2,3 mln so'm zarar chiqadi. Ya'ni «hamma shunday deyapti» deb katta zaxira qilish ko'pincha kutilgandek foyda bermaydi, xavf esa korxonada qoladi.

Xulosalar:

1. Zaxira qilishdan oldin pul narxini (kredit foizi yoki omonatdan voz kechilgan daromad), saqlash va buzilish xavfini hisoblang.
2. Narx oshishini taxmin qilishda mish-mishlarga emas, rasmiy statistika va ta'minotchilar bilan shartnomalarga tayaning.
3. Mijozlar hozir ko'p olayotgan bo'lsa, keyingi oylarda ular kamroq olishini ham rejalashtiring: talab oldinga surilgan, butunlay oshmagan bo'lishi mumkin.

Mehnat bozorida ham boshqa bozorlardagidek talab va taklif ishlaydi. Ish haqi — mehnatning narxi. Ma'lum kasb egalariga talab oshsa (qurilish ko'paydi, yangi zavodlar ochildi), taklif esa tez oshmasa (kasbni o'rganish vaqt oladi, ustalar boshqa joylarga ishlashga ketishi mumkin), ish haqi ko'tariladi.

Bu vaqtinchalikmi? Bu taklif qanchalik tez javob berishiga bog'liq. Yuqori ish haqi yoshlarni shu kasbga jalb qiladi, lekin malakali usta bo'lish uchun yillar kerak. Shuning uchun malakaga ega kadrlar taqchilligi tez yo'qolmaydi. Talab pasaysa (qurilish sekinlashsa), ish haqi o'sishi to'xtashi mumkin.

Korxonaning tanlovlari:

1. Ish haqini oshirish va ustalarni ushlab qolish.
2. Yoshlarni o'zi o'qitish.
3. Mehnatni texnika bilan almashtirish (avtomatlashtirish).
4. Ishning bir qismini tashqi tashkilotga berish.

Ular orasidan tanlash uchun har birining narxini bir xil birlikda solishtiring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Po'lat qurilish» sexida 2 ta payvandchi ishlaydi, har biri oyiga 12 mln so'm oladi. Yarim avtomatik payvand qurilmasi 180 mln so'm turadi va shu hajmdagi ishni 1 ta payvandchi bilan bajarishga imkon beradi.

Agar maoshlar yana oshsa, qurilma tezroq o'zini qoplaydi. Lekin qurilma xizmati, ehtiyot qismlar va qo'shimcha elektr energiyasi ham hisobga olinsa, muddat uzayadi. Ularni ham qo'shib hisoblang.

Yana e'tibor berish kerak bo'lgan omillar:

1. Bitta payvandchiga bog'liqlik kuchayadi: u kasal bo'lsa yoki ketsa, sex to'xtaydi. Shuning uchun ikkinchi xodimni o'qitib qo'yish kerak bo'ladi.
2. Mehnat bozori taqchil bo'lsa, faqat maosh emas, ish sharoiti, o'z vaqtida to'lov va o'sish imkoniyati ham xodimni ushlab qoladi. Yangi usta topish va o'rgatish xarajati ko'pincha maoshni biroz oshirishdan qimmatroq.
3. Ish haqi oshishi faqat sizda emas, raqobatchilarda ham: bu tarmoqda narxlar ham asta-sekin oshishini anglatadi va uni narx siyosatida hisobga olish mumkin.

Kamaymasligi, hatto oshishi mumkin. Bu to'plab sotish (paket narx) deyiladi. Uning sababi narxdagi chegirmada emas, xaridorlar har bir tovarni turlicha qadrlashida.

Bir xaridor qahvaga ko'p, pishiriqqa kam pul berishga tayyor, boshqasi aksincha. Alohida narx qo'yganda har bir tovar narxini bitta guruhga moslashga majbur bo'lasiz va ikkinchi guruh u tovarni olmaydi. To'plamda esa ikki tovarga bo'lgan baholar qo'shiladi va xaridorlar orasidagi farq kamayadi: bitta narx ko'proq odamga mos keladi. Iqtisodchilar ta'kidlashicha, bu samara xaridorlar baholari bir-biriga teskari bo'lganda (biri qahvani, boshqasi pishiriqni yuqori qadrlaganda) eng kuchli bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bodom qahva» kuniga uch xil xaridorga xizmat qiladi. Qahva tannarxi 5 000 so'm, pishiriq tannarxi 4 000 so'm. Xaridor narx o'zi tayyor bo'lgan summadan past bo'lsa sotib oladi.

Uch xil narx siyosatining kunlik foydasi (tushum minus tannarx):

Aralash variant alohida sotishdan kuniga 160 000 so'm ko'p foyda beradi. Sababi: A guruhi ilgari pishiriq olmasdi, B guruhi qahva olmasdi; to'plam ularni ikkinchi tovarni ham olishga undadi, C guruhi esa alohida qahvani olishda davom etdi. To'plam narxi alohida narxlar yig'indisidan (32 000) ancha past, lekin har bir to'plam tannarxdan yuqori.

Amaliy maslahatlar:

1. To'plamga xaridorlar turlicha qadrlaydigan tovarlarni birlashtiring. Hamma bir xil qadrlaydigan tovarlarni to'plash kam foyda beradi.
2. Alohida sotuvni ham saqlang: faqat to'plam qoldirilsa, C guruhidagi kabi bitta tovar kerak bo'lgan xaridorlarni yo'qotasiz.
3. To'plamdagi har bir tovar tannarxi qimmat bo'lsa, ehtiyot bo'ling: kimdir faqat bittasini xohlab, ikkinchisini isrof qilsa ham tannarx sarflanadi.
4. Natijani kassa ma'lumotlarida kuzating: to'plam joriy etilgandan keyin bir chekdagi o'rtacha summa va kunlik yalpi foyda o'zgardimi?

Iqtisodda bu «prinsipal–agent muammosi» deyiladi. Ega (prinsipal) ishni boshqa odamga (agentga) topshiradi, lekin uning qancha kuch sarflayotganini to'liq ko'ra olmaydi, faqat natijani ko'radi. Maosh natijaga bog'liq bo'lmasa, qo'shimcha harakat menejerga hech narsa bermaydi, ortiqcha mehnat esa uning o'z «xarajati». Shuning uchun natijaga bog'langan haq bu muammoning odatiy yechimi hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qumqo'rg'on savdo» filiali menejer maoshidan oldin odatdagi harakatda oyiga 30 mln, menejer qo'shimcha harakat qilsa 40 mln so'm foyda keltiradi deb baholandi. Yangi taklif: 5 mln qat'iy maosh + filial foydasining (menejer maoshidan oldingi) 10% i.

Hozirgi tizimda menejer qo'shimcha harakat qilish uchun sabab ko'rmaydi va filial 30 mln da qoladi: ega 22 mln oladi. Yangi tizimda odatdagi oyda menejer maoshi o'zgarmaydi, qo'shimcha harakat esa unga 1 mln, egaga 9 mln qo'shimcha beradi (22 dan 31 ga). Yomon oyda xavfning bir qismini menejer ham ko'taradi.

Lekin natijaga bog'langan haqning o'z xavflari bor:

1. Menejer nazorat qila olmaydigan omillar. Foyda mavsum, ijara narxi yoki bosh ofis qarorlari tufayli tushsa, menejer «jazolanadi». Bu adolatsiz tuyulsa, yaxshi menejer ketishi mumkin. Shuning uchun qat'iy qismni kun kechirish uchun yetarli qoldiring.
2. Qisqa muddatli «chiroyli» foyda. Ta'mirni orqaga surish, zaxirani haddan tashqari kamaytirish yoki mijozlarga xizmatni yomonlashtirish bir necha oy foydani oshirib, keyin zarar keltiradi. Buning oldini olish uchun natijani chorak yoki yil bo'yicha o'lchang va mijozlar shikoyatlari soni va inventarizatsiyada aniqlangan kamomadni ham shartga qo'shing.
3. O'lchash aniqligi. «Filial foydasi» qanday hisoblanishi (bosh ofis xarajatlarining ulushi kiradimi, yo'qmi) oldindan yozma kelishilishi kerak, aks holda nizo chiqadi.
4. Rasmiylashtirish. Rag'batlantirish tartibini mehnat shartnomasi va ichki hujjatlarda qanday aks ettirishni yurist va buxgalter bilan kelishib oling.

Foiz ulushini ham hisoblab tanlang: ulush juda kichik bo'lsa, menejer uchun qo'shimcha harakat arzimaydi; juda katta bo'lsa, egaga qolgan foyda kamayadi. Yuqoridagi kabi jadvalni o'z raqamlaringiz bilan bir nechta ulush uchun tuzib chiqing.

Avval farqni aniqlab olish kerak. Bitta tovar arzonlashishi (masalan, yangi texnologiya tufayli telefonlar) — bu deflyatsiya emas. Deflyatsiya — iqtisodiyotdagi narxlarning umumiy darajasi uzoq vaqt pasayishi. Xavf aynan shu umumiy va davomli pasayishda.

Uch asosiy sabab:

1. Xaridni kechiktirish. «Kelasi oy arzonroq bo'ladi» deb kutgan odamlar va korxonalar xaridni orqaga suradi. Talab kamayadi, korxonalar narxni yana tushiradi, bu kutishni kuchaytiradi.
2. Qarzning real yuki oshadi. Qarz so'mda qat'iy, korxonaning tushumi esa narxlar bilan birga kamayadi. Bir xil qarzni qaytarish uchun ko'proq mahsulot sotish kerak bo'ladi.
3. Ish haqini kamaytirish qiyin. Tushum kamaysa-yu, maoshlarni pasaytirish qiyin bo'lsa, korxona xodim sonini qisqartiradi. Ishsizlik ko'payadi, talab yana kamayadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qoraqamish mebel» yillik tushumi 500 mln so'm, bank qarzi 200 mln so'm, kredit foizi yillik 10%. Narxlarning umumiy darajasi bir yilda 5% tushdi, korxona ham shuncha arzonlatishga majbur bo'ldi va bir xil hajm sotdi.

Korxona hech qanday yangi qarz olmadi, ammo qarz yuki og'irlashdi. Nominal 10% li kredit narxlar pasaygan sharoitda aslida 15,8% ga teng bo'ldi: qaytariladigan har bir so'm endi ko'proq tovarga teng.

Korxona uchun amaliy xulosalar:

1. Narxlar umumiy pasayishi kutilsa, uzoq muddatli qat'iy so'mli qarzni oshirishdan ehtiyot bo'ling.
2. Zaxirani ko'p ushlamang: omborda turgan tovar qiymati vaqt o'tishi bilan kamayadi.
3. Mijozlar xaridni kechiktirayotganini sezsangiz, narx o'rniga qo'shimcha xizmat (yetkazib berish, kafolat) bilan raqobat qilishni o'ylab ko'ring.

Iqtisodda bilim va ko'nikmalar inson kapitali deyiladi. Ularga sarflangan pul uskunaga sarflangan pul kabi kelajakda daromad beradi, faqat bu «uskuna» xodimning o'zida turadi va u bilan ketishi mumkin. Shuning uchun xavf to'g'ri sezilgan, lekin uni hisoblab baholash mumkin.

Iqtisodchilar ko'nikmalarni ikki turga ajratadi:

• umumiy ko'nikmalar — har qanday firmada kerak bo'ladi (muzokara, mijoz bilan muloqot). Ular xodimning bozordagi qiymatini oshiradi va ketish xavfi yuqori;
• firmaga xos ko'nikmalar — faqat sizning mahsulot, dastur, mijozlaringiz bilan bog'liq. Ular boshqa joyda kam qadrlanadi, shuning uchun xodim ketsa ham ko'p narsa yo'qotmaydi, lekin u ketishga kamroq intiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sirdaryo maishiy texnika» do'konida kursdan keyin har bir sotuvchi oyiga qo'shimcha 4 mln so'm sotuv qiladi, yalpi foyda 25%, ya'ni har biridan oyiga qo'shimcha 1 mln so'm foyda.

Ikki sotuvchi ketgan holatda ham qo'shimcha foyda kurs narxidan uch barobardan ko'p. Asosiy xavf — ko'pchilik birinchi 2–3 oyda ketsa.

Xavfni kamaytirish yo'llari:

1. Kursga firmaga xos qismni qo'shing: o'z mahsulotingiz, mijozlar bazangiz va savdo standartlaringiz bo'yicha ichki mashg'ulot.
2. Kursdan keyin natijaga bog'langan rag'batlantirish tizimi joriy qiling: ko'proq sotgan sotuvchi ko'proq oladi, ketish sababi kamayadi.
3. Kursni bosqichma-bosqich o'tkazing: avval eng uzoq ishlayotgan ikki-uch xodim, natija ko'rilgach qolganlar.
4. Xodim bilan o'qitish xarajatini qoplash bo'yicha har qanday kelishuv tuzishdan oldin mehnat qonunchiligi talablarini yurist bilan tekshiring.

Buxgalteriya hisobida kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash xarajatlari 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» schyotida aks ettiriladi (21-son BHMS, 410-band). Ya'ni hisobda bu davr xarajati, iqtisodiy ma'noda esa investitsiya.

Bu tarmoq samarasi. Ba'zi mahsulotlarning qiymati ulardan foydalanuvchilar soniga bog'liq: telefonning foydasi siz qo'ng'iroq qila oladigan odamlar soniga, buyurtma ilovasining foydasi esa undagi kafelar va mijozlar soniga bog'liq. Bunday bozorda «yaxshiroq» mahsulot emas, «ko'proq foydalanuvchisi bor» mahsulot ustun turadi.

Ilovalarda samara ikki tomonlama: kafe ko'p bo'lsa, mijoz keladi; mijoz ko'p bo'lsa, kafe keladi. Yangi ilovada esa hech kim yo'q, shuning uchun hech kim kelmaydi. Bu «tovuq va tuxum» muammosi.

Foydalanuvchilar o'rtasidagi mumkin bo'lgan aloqalar soni foydalanuvchilar soniga qaraganda ancha tez o'sadi: n ta foydalanuvchi o'rtasida n × (n − 1) : 2 ta juftlik bo'ladi.

Shuning uchun katta tarmoq bilan kichik tarmoq o'rtasidagi farq foydalanuvchilar sonidagi farqdan ham ko'proq seziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Mazali yetkaz» ilovasi yangi bozorga kirmoqchi. Komissiyani pasaytirishning o'zi yetmaydi, chunki kafe uchun past komissiyadan ko'ra buyurtmalar soni muhimroq. Ilova quyidagi strategiyalardan birini tanlashi mumkin:

1. Tor joydan boshlash. Butun shahar emas, bitta tuman yoki bitta talabalar shaharchasi: kichik hududda tezda «hamma shu yerda» holatiga erishish osonroq.
2. Bir tomonni rag'batlantirish. Masalan, birinchi oylarda kafelar uchun komissiyasiz ishlash yoki mijozlarga yetkazib berishni bepul qilish. Xarajat bir tomonga sarflanadi, ikkinchi tomon o'zi keladi.
3. Boshqalarda yo'q xizmat. Agar ilova faqat yetkazib berishni emas, kafelarga zaxira hisobini ham bersa, kafe tarmoq kichik bo'lsa ham undan foydalanishga sabab topadi.
4. Ikkala ilovada parallel ishlashga yo'l qo'yish. Kafe eski ilovadan chiqishi shart bo'lmasa, yangi ilovaga qo'shilish xavfsiz tuyuladi.

Iste'molchi sifatida ham shuni yodda tuting: tarmoq samarasi kuchli bozorlarda bitta-ikkita yirik o'yinchi qolishga moyil bo'ladi va raqobat kamayishi mumkin.

Bu holat iqtisodda «mahbuslar dilemmasi» deb ataladigan vaziyatga o'xshaydi. Har bir do'kon alohida o'ylaganda narxni tushirish unga foydali ko'rinadi, lekin ikkalasi ham shunday qilsa, ikkalasi ham yutqazadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oybek market» va «Nurli market»ning oylik foydasi (mln so'm) ularning narx siyosatiga qarab:

Oybek nuqtai nazaridan: Nurli narxni saqlasa, tushirish 45 beradi (30 o'rniga); Nurli tushirsa, tushirish 18 beradi (12 o'rniga). Ya'ni raqib nima qilishidan qat'i nazar, narxni tushirish Oybekka foydaliroq. Nurli ham xuddi shunday o'ylaydi. Natijada ikkalasi 18 dan oladi, holbuki ikkalasi narxni saqlaganda 30 dan olishi mumkin edi.

Nega bu tuzoqdan chiqish qiyin: har biri boshqasiga ishonmaydi va birinchi bo'lib narxni ko'targan tomon xaridorni yo'qotishidan qo'rqadi.

Raqobatchi bilan narxni yashirincha kelishib olish yechim emas: bu raqobatni cheklaydi va xaridorga zarar keltiradi. Halol yo'llar boshqa:

1. Narxda emas, boshqa narsada farqlanish: yetkazib berish, ish vaqti, assortiment, xizmat tezligi.
2. Doimiy xaridorga sodiqlik dasturi: chegirma hamma uchun emas, faqat qaytib keladiganlar uchun.
3. O'z xarajatini bilish: narxni o'zgaruvchan xarajatdan pastga tushirish har sotuvda zarar keltiradi, bunday «urush»ga umuman kirmaslik kerak.

O'yin bir marta emas, yillab davom etganda ishtirokchilar ko'pincha o'z-o'zidan barqaror narxga keladi: har biri narxni tushirish darhol javob bilan qaytishini tushunadi.

Ha, bu «ma'naviy xavf» (inglizcha moral hazard) deb ataladi. Xarajat yoki xavf boshqa tomonga o'tganda, odam ehtiyotkorlikni kamaytiradi va resursni ko'proq sarflaydi, chunki oqibatini endi o'zi to'lamaydi. Atama ko'pincha sug'urta misolida tushuntiriladi: sug'urtalangan odam mulkiga kamroq e'tibor berishi mumkin. Shuning uchun sug'urtachilar franshiza qo'yadi — zararning bir qismi sug'urta qildiruvchida qolsa, u ehtiyotkorroq bo'ladi.

Bu atama kuryerni aldamchi deb ayblash emas: ko'pincha odam ongli ravishda emas, shunchaki qisqa yo'lni qidirmay qo'yadi, yo'l-yo'lakay shaxsiy ishlarni qiladi yoki mashinani bekor o't oldirib turadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Tezkor yetkazish» xizmatida 10 kuryer. Yoqilg'i o'z hisobidan bo'lganda har biri oyiga o'rtacha 1 200 km yurgan, korxona hisobiga o'tgach 1 500 km. Mashina 100 km ga 8 litr sarflaydi, 1 litr 12 000 so'm.

Iqtisodchilar taklif qiladigan yechimlar xarajatning bir qismini yana xodimga bog'lashga asoslanadi:

1. Kompensatsiyani haqiqiy sarf bo'yicha emas, me'yor bo'yicha berish: buyurtma manzillari bo'yicha hisoblangan masofa × 100 km ga sarf me'yori.
2. Oylik limit va undan oshgan qismni asoslash talabi.
3. Kuzatish: GPS yo'l varag'i va har oy kuryerlar o'rtasida «1 ta yetkazishga km» ko'rsatkichini solishtirish.
4. Rag'batlantirish: me'yordan tejalgan yoqilg'ining bir qismini kuryerga mukofot sifatida qaytarish.

Bu yechimlarning har biri ham xarajat talab qiladi (kuzatish dasturi, hisob-kitob vaqti). Shuning uchun ularni ma'naviy xavfdan ko'rilayotgan zarar bilan solishtirish kerak: bu misolda oyiga 2,88 mln so'm.

Yo'q, bu ikki marta (aslida uch marta) hisoblash bo'lib qoladi. Bug'doy qiymati unning narxiga, un qiymati esa nonning narxiga kirib ketgan. Shuning uchun yalpi ichki mahsulotni ishlab chiqarish usulida hisoblashda sotuvlar emas, har bir bosqichning qo'shilgan qiymati qo'shiladi:

Qo'shilgan qiymat = bosqichdagi sotuv − boshqa korxonalardan olingan xom ashyo va xizmatlar qiymati

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Soddalik uchun fermer boshqalardan hech narsa sotib olmagan deb olamiz.

Sotuvlar yig'indisi 205 mln, lekin iste'molchiga yetib kelgan yakuniy mahsulot — 100 mln so'mlik non. Qo'shilgan qiymatlar yig'indisi (40 + 25 + 35 = 100) aynan yakuniy mahsulot qiymatiga teng chiqadi. Bu tasodif emas: zanjirdagi oraliq xaridlar bir-birini qisqartiradi.

Qo'shilgan qiymat qayerga ketadi: har bir bosqichda u xodimlarning ish haqi, asosiy vositalarning eskirishi, soliqlar va egasining foydasiga taqsimlanadi.

Korxona uchun amaliy xulosa: tushum katta bo'lishi biznes ko'p qiymat yaratayotganini anglatmaydi. Savdo firmasining tushumi ishlab chiqaruvchinikidan katta bo'lishi mumkin, lekin qo'shilgan qiymati kichik. Rentabellikni baholashda «tushum − sotib olingan xom ashyo va xizmatlar» ko'rsatkichini alohida hisoblab ko'rish foydali: u biznesning o'zi qancha qiymat qo'shayotganini ko'rsatadi.

Bu xulq-atvor iqtisodiyotida «aldamchi variant effekti» (inglizcha decoy effect) deb ataladi. Odamlar narxni ko'pincha mutlaq qiymatda emas, yonidagi variantlar bilan solishtirib baholaydi. Katta qahvadan biroz arzon, lekin ancha kichik o'rtacha o'lcham paydo bo'lgach, katta qahva «juda foydali» ko'rina boshlaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Kofe burchagi» qahvaxonasi kuniga 500 chashka sotadi.

O'rtacha qahvaning har bir millilitri eng qimmat. Xaridor ko'zida «atigi 2 000 so'm qo'shsam, 100 ml ko'p olaman» degan solishtirish paydo bo'ladi.

Narxlar o'zgarmagan holda kunlik tushum 700 000 so'mga oshdi.

Amaliy xulosalar:

1. Bu xaridorni aldash emas, tanlovni solishtirishga qulay qilib qo'yish. Shu bilan birga barcha narx va hajmlar menyuda aniq yozilishi kerak, aks holda xaridor ishonchini yo'qotasiz.
2. Natijani o'lchang: o'zgarishdan oldin va keyin kamida 2–3 hafta sotuv tarkibini solishtiring, bitta kunlik taassurotga tayanmang.
3. Tushum bilan birga foydani ham hisoblang: katta qahvaning tannarxi ham yuqori, shuning uchun tarkib o'zgarishi foydaga qanday ta'sir qilganini alohida tekshiring.

Qaysidir ma'noda ha. Iqtisodda buni pul multiplikatori deyishadi. Banklar omonatning hammasini kassada saqlamaydi: bir qismini majburiy zaxira sifatida qoldirib, qolganini kredit qilib beradi. Kredit olgan korxona pulni sarflaydi, u boshqa korxonaning bankdagi hisobiga tushadi va o'sha bank ham uning bir qismini yana kreditga beradi. Shu tarzda dastlabki omonat asosida iqtisodiyotda omonatlar umumiy summasi bir necha barobar oshadi.

Nazariy eng katta qiymat:

Omonatlarning eng ko'p umumiy summasi = dastlabki omonat : majburiy zaxira ulushi

Majburiy zaxira normativini markaziy bank belgilaydi. Quyidagi misoldagi 10% faqat hisob uchun olingan shartli raqam.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Majburiy zaxira 10%, banklar qolgan pulning hammasini kreditga beradi deb olamiz.

Birinchi besh bosqichda omonatlar jami 409,51 mln so'mga yetdi. Jarayon cheksiz davom etsa, nazariy chegara 100 : 0,10 = 1 000 mln so'm.

Amalda multiplikator ancha kichik, chunki:

• odamlar va korxonalar pulning bir qismini naqd ushlab turadi, u bankka qaytmaydi;
• banklar majburiy zaxiradan tashqari o'z xohishi bilan ham qo'shimcha zaxira saqlaydi;
• kredit olishni xohlovchi yoki unga munosib qarz oluvchilar soni cheklangan.

Muhim farq: pul ko'paydi, lekin boylik o'z-o'zidan ko'paymadi. Sizning omonatingiz bankning sizga qarzi, korxonaning krediti esa uning bankka qarzi. Real boylik faqat kredit hisobidan haqiqatan foydali ish qilinsa (uskuna olinib, mahsulot chiqarilsa) yaratiladi.

Yo'q, qolipga to'langan pul bu qarorga ta'sir qilmasligi kerak. Iqtisodda bunday xarajat «qaytarib bo'lmaydigan xarajat» (inglizcha sunk cost) deyiladi: u allaqachon sarflangan va qaysi yo'lni tanlasangiz ham qaytib kelmaydi. Qaror faqat kelajakdagi daromad va xarajatlarni solishtirib qabul qilinadi.

Odamlar ko'pincha «shuncha pul sarflaganmiz, endi to'xtatsak isrof bo'ladi» deb o'ylaydi. Bu fikr xatoga olib keladi: pul baribir ketgan, endi faqat qolgan imkoniyatlardan eng foydalisini tanlash mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Shirin lahza» tort sexi bitta pechda oyiga cheklangan miqdorda tort pishiradi. Pechning bo'sh vaqtini ikki tortdan biriga berish mumkin:

Oddiy tort har oy 800 000 so'm ko'proq beradi. Qolipga ketgan 12 mln so'm jadvalda yo'q, chunki ikkala holatda ham u allaqachon to'langan.

Qarorga ta'sir qiladigan narsa — qolipning kelajakdagi foydasi. Agar uni boshqa sexga sotish mumkin bo'lsa, sotishdan tushadigan summa haqiqiy imkoniyat: u qarorda hisobga olinadi. Yoki yangi tortni faqat buyurtma bo'yicha, bayramlarga pishirish orqali qolipdan foydalanishni davom ettirish mumkin.

Buxgalteriyada esa qolip baribir aktiv sifatida hisobda turadi va uning qiymati tegishli tartibda xarajatga o'tkaziladi — bu hisob masalasi, boshqaruv qarori esa faqat kelajakdagi pul oqimlariga qarab qabul qilinadi.

Bir xil xizmatni turli xaridor guruhlariga turli narxda sotish iqtisodda narx diskriminatsiyasi (narxni tabaqalashtirish) deyiladi. Kinoteatrlardagi arzonroq ertalabki seanslar shu g'oyaning kundalik ko'rinishi. Buning uchun sotuvchi narxni o'zi belgilay oladigan bo'lishi (bozorda qandaydir ustunlikka ega bo'lishi) kerak. Shundan keyin u uch shart bajarilganda foyda beradi:

1. Guruhlarning narxga sezgirligi har xil bo'lishi kerak: talabaning puli kam, narx tushsa ko'proq keladi; ishlaydigan odam esa narxdan ko'ra qulay vaqtga qaraydi.
2. Guruhlarni ajratish mumkin bo'lishi kerak: talaba guvohnomasi va kunduzgi vaqt cheklovi.
3. Arzon xizmatni qayta sotib bo'lmasligi kerak: kunduzgi abonementni kechki payt ishlatib bo'lmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Kuch» sport zali kunduzgi soatlarda bitta tashrifni 50 000 so'mdan sotadi, kuniga 20 tashrif bo'ladi. Bitta qo'shimcha tashrifning xarajati (suv, sochiq yuvish, elektr energiyasi) 5 000 so'm. Narx 30 000 so'm bo'lsa, qo'shimcha 30 nafar talaba keladi, eski 20 mijoz esa baribir keladi.

Ikki narxli variant eng foydali: zal eski mijozlardan olinadigan daromadni yo'qotmaydi va bo'sh joylarni talabalar bilan to'ldiradi. Hammaga narxni tushirish esa eski 20 mijozga keraksiz chegirma berish demak: har kuni 20 × 20 000 = 400 000 so'm yo'qotiladi.

Xavf: agar ishlaydigan mijozlar ham soxta yo'l bilan talaba narxidan foydalana boshlasa (shart 2 buzilsa), foyda tezda kamayadi. Shuning uchun chegirmani aniq qoidaga — hujjat va vaqt oralig'iga — bog'lang.

Bu tashqi ta'sir (eksternaliya) deyiladi: bir korxona faoliyati natijasida boshqa shaxsga zarar yoki foyda yetadi, lekin bu narxda va birinchi korxonaning hisobida aks etmaydi. Sizning holatingiz salbiy tashqi ta'sir: avtoyuvish uchun iflos suvning «narxi» nolga teng, aslida esa uni kafe to'layapti. Ijobiy tashqi ta'sir ham bo'ladi: bog' yonidagi asalarichining arilari bog' hosilini oshiradi, lekin bog'bon unga pul to'lamaydi.

Nega bozor o'zi buni hal qilmaydi? Chunki avtoyuvish egasi qaror qabul qilganda faqat o'z xarajatini ko'radi. Natijada jamiyat uchun umumiy xarajat xususiy xarajatdan katta bo'ladi va zarar keltiruvchi faoliyat «ortiqcha» bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Iflos suv tufayli «Gulnoz» kafesi har oy taxminan 1 500 000 so'm yo'qotadi (yo'lakni yuvish, kamaygan mijozlar). Avtoyuvishga drenaj tarnovi o'rnatish bir martalik 4 000 000 so'm turadi.

Drenaj ikki tomon uchun ham arzonroq: 3 oydan kamroq vaqtda (4 000 000 : 1 500 000 ≈ 2,7 oy) o'zini qoplaydi. Shuning uchun iqtisodchilar birinchi navbatda muzokarani taklif qiladi. Agar xarajatni teng bo'lishsa (har biri 2 000 000 so'm), kafe yiliga 16 000 000 so'm tejaydi, avtoyuvish esa qo'shni bilan nizodan qutuladi. Bu g'oya iqtisodda Kouz teoremasi nomi bilan mashhur: kimning nimaga huquqi borligi aniq belgilangan va muzokara arzon bo'lsa, taraflar o'zaro kelishib samarali yechim topadi.

Muzokara qiyin bo'lganda (zarar ko'ruvchilar ko'p yoki zararni o'lchash qiyin) jamiyat davlat tomonidan belgilanadigan qoidalar va huquqiy vositalarga tayanadi. Ularning aniq tartibi qonunchilik bilan belgilanadi, bu yerda faqat iqtisodiy mantiq ko'rsatildi.

Maslahat: muzokaraga borishdan oldin zararni raqam bilan yozib chiqing (qo'shimcha tozalash xarajatlari, kunlik tushumning oldingi oylar bilan solishtirilishi). Raqamli dalil muzokarani hissiy bahsdan amaliy kelishuvga aylantiradi.

Ko'cha chirog'i iqtisodda ommaviy ne'matga (jamoat ne'matiga) misol. Uning ikki belgisi bor:

1. Chetlatib bo'lmaydi: chiroq yongach, pul to'lamagan qo'shni ham yorug'likdan foydalanadi.
2. Raqobatsiz: bir kishining foydalanishi boshqalarga tegadigan yorug'likni kamaytirmaydi.

Shu sababli har bir oilada «boshqalar to'lasa, men to'lamasam ham chiroq yonadi» degan fikr paydo bo'ladi. Bu «tekinxo'r muammosi» (inglizcha free rider) deyiladi. Hamma shunday o'ylasa, hammaga foydali loyiha amalga oshmay qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Ko'chada 40 xonadon bor. Chiroqlarni o'rnatish 12 000 000 so'm turadi. So'rovda har bir oila yorug' ko'cha uchun 500 000 so'mgacha to'lashga tayyor ekanini aytgan.

Loyiha mahalla uchun aniq foydali (qadri 20 mln, xarajati 12 mln), lekin ixtiyoriy yig'imda faqat 6 mln to'plandi.

Iqtisodda bunday muammo odatda uch yo'l bilan hal qilinadi:

• «Hamma to'lasagina amalga oshadi» shartli kelishuvi: har kim o'z ulushini va'da qiladi, pul faqat yetarli summa yig'ilgandagina ishlatiladi, aks holda qaytariladi. Bu «boshqalar to'lamasa, mening pulim behuda ketadi» degan xavotirni yo'qotadi.
• Yig'ilishda birgalikda qaror qabul qilib, ulushni hamma uchun teng belgilash va to'laganlar ro'yxatini ochiq yuritish.
• Mahalliy yoki davlat budjeti orqali moliyalash: ko'plab ommaviy ne'matlar shu sababli soliqlar hisobidan ta'minlanadi.

Maslahat: pul yig'ishdan oldin har bir oila to'laydigan aniq summani va yetarli summa yig'ilmasa pul nima bo'lishini yozma e'lon qiling — ishonch oshib, to'lovlar ko'payadi.

Bu iqtisodda asimmetrik axborot deb ataladi: sotuvchi tovar holatini yaxshi biladi, xaridor esa bilmaydi. Xaridor yaxshi va nosoz tovarni ajrata olmagani uchun «o'rtacha» tovarga to'laydigan narxni taklif qiladi. Bu holat iqtisodchi Jorj Akerlofning ishlatilgan avtomobillar bozori haqidagi mashhur «limonlar bozori» misoli bilan tushuntiriladi.

Bunday bozorda jarayon quyidagicha rivojlanadi:

1. Xaridor o'rtacha narx taklif qiladi.
2. Yaxshi tovar egalari bu narxni past deb bilib, bozordan chiqib ketadi.
3. Bozorda nosoz tovarlar ulushi oshadi, xaridorlar buni sezib, narxni yana pasaytiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Bozorda 100 ta ishlatilgan noutbuk bor: 50 tasi soz, 50 tasi nosoz.

Xaridor ajrata olmasa, taklif qiladigan narx: 0,5 × 6 000 000 + 0,5 × 3 000 000 = 4 500 000 so'm. Soz noutbuk egasi 5 000 000 so'mdan arzonga sotmaydi va bozordan chiqadi. Qolganlar faqat nosoz noutbuklar, endi xaridor 3 000 000 so'mdan ortiq bermaydi. Natijada soz tovarni 5–6 mln so'mga sotish va olish imkoni bo'lgan savdo umuman bo'lmay qoladi.

Siz uchun yechim — axborot farqini kamaytirish, ya'ni tovarning yaxshiligini isbotlash:

• mustaqil ustaxonadan diagnostika xulosasini olib, e'longa qo'shish;
• xarid cheki, kafolat taloni va asl qutini ko'rsatish;
• xaridorga sinab ko'rish uchun vaqt berish yoki qisqa muddatli shaxsiy kafolat (bir hafta ichida nosozlik chiqsa, qaytarib olish) va'da qilish;
• izohlari va reytingi bor savdo maydonchasida sotish.

Shu signal xaridorga ishonch bersa, u «o'rtacha» emas, soz tovar narxini taklif qila boshlaydi. Bir haftalik kafolat sizga deyarli hech narsaga tushmaydi (tovar haqiqatan soz bo'lsa), lekin narxni 4,5 mln dan 5–6 mln so'mga ko'tarishi mumkin.

Bo'sh quvvat bo'lsa, ehtimol, ha. Qarorni o'rtacha tannarx emas, chegaraviy xarajat hal qiladi: aynan shu qo'shimcha 200 ta stul uchun qancha qo'shimcha xarajat qilinadi. O'rtacha tannarxda ijara, rahbariyat maoshi kabi doimiy xarajatlarning ulushi bor, ular qo'shimcha buyurtmadan o'zgarmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chust mebel» sexida 400 ming so'mlik tannarx ikki qismdan iborat: o'zgaruvchan xarajat (yog'och, mato, bo'lak ish haqi) 280 ming so'm va doimiy xarajat ulushi 120 ming so'm (oyiga jami 120 mln so'm). Sex oyiga 1 200 ta stul chiqara oladi.

Qo'shimcha tushum: 200 × 330 = 66 mln so'm. Qo'shimcha xarajat: 56 mln so'm. Foyda 10 mln so'mga oshadi. Har bir qo'shimcha stul 330 − 280 = 50 ming so'm qo'shadi.

Rozi bo'lishdan oldin tekshiring:

• quvvat haqiqatan bo'shmi: qo'shimcha smena yoki ustama ish haqi kerak bo'lsa, chegaraviy xarajat 280 ming so'mdan oshadi;
• doimiy mijozlar arzon narxdan xabar topsa, ular ham chegirma so'rashi mumkin;
• bunday narx doimiy bo'lib qolmasin: uzoq muddatda narx doimiy xarajatlarni ham qoplashi shart.

Bu kamayib boruvchi unumdorlik (qaytim) qonuni. Bitta omil o'zgarmay qolsa (bu yerda tandir), unga boshqa omildan (ishchidan) qo'shib borilgan sari har bir qo'shimcha birlikning hissasi bir paytdan boshlab kamaya boradi: ishchilar tandir oldida navbat kutadi, bir-biriga xalaqit beradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qo'qon tandir non» novvoyxonasi:

Nechta novvoy kerakligini pul bilan hisoblaymiz. Bir non narxidan un, xamirturush va o'tin xarajati ayirilgach 1 500 so'm qoladi, novvoyning kunlik ish haqi 150 000 so'm. Qo'shimcha novvoy o'zini oqlashi uchun kamida 150 000 : 1 500 = 100 dona qo'shimcha non berishi kerak.

• 3-novvoy: 140 × 1 500 = 210 000 so'm, ish haqidan ko'p — foydali.
• 4-novvoy: 80 × 1 500 = 120 000 so'm, ish haqidan kam — kunlik 30 000 so'm zarar.

Demak, bitta tandirda 3 ta novvoy maqbul. Talab oshib, ko'proq non kerak bo'lsa, to'rtinchi novvoyni emas, ikkinchi tandirni o'ylash kerak: o'zgarmas omil kengaytirilsa, qo'shimcha ishchilar yana yuqori unum beradi.

Odatda kamroq oshadi. Kurs faqat narxning dollarda to'lanadigan qismiga ta'sir qiladi. Mamlakat ichidagi xarajatlar (yo'l haqi, ombor ijarasi, sotuvchi maoshi) so'mda bo'lib, kurs o'zgarganda darhol o'zgarmaydi. Shuning uchun yakuniy narx o'sishi import ulushiga bog'liq.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; kurs va summalar shartli, haqiqiy kurs emas). «Andijon aksessuar» telefon g'iloflarini sotadi, bir donasi 2 dollar:

Import ulushi 62,5% bo'lgani uchun narx 10 × 62,5% = 6,25% ga oshdi. Vaqt o'tib ichki xarajatlar ham qimmatlashsa, narx yana ko'tarilishi mumkin.

Buxgalteriyada kursning ta'siri ikki joyda ko'rinadi:

• omborga kirgan import tovar tannarxi kirim qilingan kundagi Markaziy bank kursida qoladi (22-son BHMS, 7-band) va keyin qayta baholanmaydi, chunki tovar nomonetar modda (10-band);
• yetkazib beruvchiga dollarda qarzingiz bo'lsa, u monetar modda: har oy oxirida qayta baholanadi (8-band) va kurs farqi moliyaviy natijaga o'tadi (11-band). Masalan, 10 000 dollarlik qarz 125 mln so'mdan 137,5 mln so'mga oshsa, 12,5 mln so'm zarar Dt 9620 — Kt tegishli valyutadagi majburiyat schyoti bilan yoziladi (21-son BHMS, 427-band, 3-qator).

Iqtisodda ishlash yoshidagi aholi uch guruhga bo'linadi:

• band aholi — haq to'lanadigan ishda yoki o'z ishida ishlayotganlar;
• ishsizlar — ishi yo'q, faol ish qidiryapti va ishga chiqishga tayyor;
• iqtisodiy nofaol aholi — ishlamaydi va ish qidirmaydi (ish izlamayotgan talaba, uy bekasi, pensioner).

Band aholi va ishsizlar birgalikda ishchi kuchini tashkil qiladi. Ishsizlik darajasi butun aholiga emas, aynan ishchi kuchiga nisbatan hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar):

Ishchi kuchi: 690 + 60 = 750 kishi. Ishsizlik darajasi: 60 : 750 = 8%. Bandlik darajasi (ishlash yoshidagi aholiga nisbatan): 690 : 1 200 = 57,5%.

Nozik joy: kimdir ish topishdan umidini uzib, qidirishni to'xtatsa, u ishsizlar qatoridan nofaollarga o'tadi. Masalan, 60 kishidan 15 tasi qidirishni to'xtatsa, ishsizlik darajasi 45 : 735 ≈ 6,1% ga tushadi, holbuki birorta yangi ish o'rni ochilmagan. Shuning uchun ishsizlik darajasini bandlik darajasi bilan birga kuzating.

Tadbirkor uchun foydasi: hududda ishsizlar va nofaol aholi qancha ekanini bilish yangi filial uchun ishchi topish imkoniyatini chamalashga yordam beradi.

Buni indeksatsiya deyiladi: ijara haqi har yili rasmiy statistika e'lon qiladigan iste'mol narxlari indeksiga ko'paytiriladi. Shunda ijara haqining xarid quvvati, ya'ni real qiymati saqlanadi. Muqobil usul — har yili qat'iy foizga oshirish: u oldindan aniq, lekin inflyatsiya kutilganidan yuqori bo'lsa, ijaraga beruvchi yutqazadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; indekslar shartli, haqiqiy statistika emas). «Mirzo savdo» MChJ oylik ijarani 10 mln so'mdan boshladi. Indeks 1-yil oxirida 1,09, 2-yil oxirida 1,07 bo'ldi deb faraz qilamiz.

3 yillik jami: indeksatsiya bilan (10 000 000 + 10 900 000 + 11 663 000) × 12 = 390 756 000 so'm; qat'iy 5% bilan (10 000 000 + 10 500 000 + 11 025 000) × 12 = 378 300 000 so'm. Farq 12 456 000 so'm — inflyatsiya yuqori bo'lgan yillarda indeksatsiya ijaraga beruvchini himoya qildi.

Shartnomada aniq yozing: qaysi indeks, qaysi davr uchun va qaysi sanadan qo'llanadi.

Buxgalteriyada har oy ijaraga beruvchi Dt 4820 — Kt 9350 «Operativ ijaradan daromadlar» yozadi (21-son BHMS, 216-band, 2-qator), ijarachi esa xarajatini Dt xarajat schyoti — Kt 6910 «To'lanadigan operativ ijara» bilan aks ettiradi (309-band, 1-qator). Indeksatsiya kuchga kirgan oydan boshlab provodkalar yangi summada beriladi.

Ha. Iqtisodda buni mutlaq va qiyosiy ustunlik farqi tushuntiradi. Ikkala ishni ham tezroq bajaradigan odamda mutlaq ustunlik bor. Lekin ishni taqsimlashda boshqa savol hal qiluvchi: kim qaysi ishga vaqt sarflaganda nimadan kamroq voz kechadi? Shu muqobil xarajati kichik bo'lgan ishda odamning qiyosiy ustunligi bor va har kim aynan shu ishni qilgani foydali.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Ko'k gumbaz" kafesida bir soatlik natija:

Egasi ikkala ishda ham tezroq, ammo hujjatda u yordamchidan 4 baravar, somsada esa atigi 1,5 baravar tez. Bitta hujjat egasiga 15 somsaga, yordamchiga 40 somsaga tushadi. Demak hujjatlarni egasi qilgani arzonroq.

Har biri kuniga 8 soat ishlaydi, kafega kuniga 8 ta hujjat kerak. Uch xil taqsimot:

Uchala variantda ham 8 ta hujjat bajariladi, lekin C variantda A ga qaraganda 680 − 480 = 200 ta somsa ko'p chiqadi. Yordamchi egasidan sekin bo'lsa ham, somsada uning "yo'qotishi" eng kam.

Amaliy xulosa: ishni "kim tezroq qiladi" degan savol bilan emas, "kimning bir soati boshqa ishda qancha natija berardi" degan savol bilan taqsimlang. Shu mantiq bilan rahbar ham hamma ishni o'zi qilishga urinmasdan, o'zining eng katta ustunligi bo'lgan ishga vaqt ajratadi.

Bozorda narx talab va taklif teng bo'lgan nuqtada to'xtaydi. Agar narxning yuqori chegarasi shu nuqtadan pastda belgilansa, arzon narxda xaridorlar ko'proq olmoqchi bo'ladi, sotuvchilar esa kamroq olib kelishadi. Talab taklifdan oshib ketadi — bu farq taqchillik deyiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli bozor). Shahar chetidagi bozorda bir kunda tuxum savdosi:

Hisob: 10 000 − 6 000 = 4 000 dona yetishmaydi. Narx arzonlashgan bo'lsa ham, 4 000 donaga ehtiyoji bor xaridorlar umuman tuxum ololmaydi.

Shunday vaziyatda odatda navbatlar uzayadi, mahsulot erta tugaydi, ba'zan esa rasmiy narxdan qimmatroq «norasmiy» savdo paydo bo'ladi. Shuning uchun iqtisodchilar narx cheklovini baholashda faqat narxga emas, mahsulot haqiqatan qancha kishiga yetib borayotganiga ham qarashadi.

Buni mehnat unumdorligi ko'rsatadi: ishlab chiqarilgan mahsulot shu ishga sarflangan mehnatga (xodimlar soni yoki ishlangan soatlar) bo'linadi. Mahsulot hajmining o'sishi o'z-o'zidan unumdorlik oshganini bildirmaydi — u shunchaki odam ko'paygani hisobiga ham o'sishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ipakchi» tikuv sexi:

Hisob: 2 880 : 12 = 240; 3 300 : 15 = 220. Mahsulot 3 300 : 2 880 = 1,1458 marta, ya'ni taxminan 14,6% oshdi, lekin bir tikuvchiga to'g'ri keladigan ish 220 : 240 = 0,9167 marta, ya'ni taxminan 8,3% kamaydi.

Sabab yangi xodimlar hali o'rganayotgani, mashinalar yetishmasligi yoki ish tashkil etilishidagi uzilishlar bo'lishi mumkin. Aniqroq rasm uchun unumdorlikni ishlangan soatga ham hisoblang: dam olish va kasallik kunlari ko'p bo'lgan oyda xodim soni bo'yicha hisob unumdorlikni past ko'rsatib yuboradi.

Olingan foiz nominal daromad. Haqiqiy, ya'ni real daromadni bilish uchun yil oxiridagi summani narxlar o'sishiga «tozalash» kerak: yakuniy summa narxlar indeksiga bo'linadi va boshlang'ich summa bilan solishtiriladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Dilshod 10 000 000 so'mni omonatga qo'ydi, yil oxirida 11 340 000 so'm oldi. U doim oladigan oziq-ovqat savati shu yili 1 000 000 so'mdan 1 050 000 so'mga qimmatladi (narxlar indeksi 1,05).

Savat bilan tekshiruv: yil boshida pulga 10 000 000 : 1 000 000 = 10 ta savat olinardi, yil oxirida 11 340 000 : 1 050 000 = 10,8 ta savat. Ya'ni xarid quvvati 8% oshdi.

Tez-tez ishlatiladigan «13,4 − 5 = 8,4%» ayirmasi taxminiy usul, u real o'sishni biroz oshirib ko'rsatadi; aniq natija bo'lishdan chiqadi.

Korxona uchun eslatma: buxgalteriya hisobida omonat foizi bank hisoblagan nominal summada 9530 «Foizlar ko'rinishidagi daromadlar»da aks etadi. Real daromad tahlil uchun alohida hisoblanadi.

Daromad o'zgarganda turli tovarlarga talab turlicha o'zgaradi. Daromad oshganda talabi ham oshadigan tovarlar normal tovarlar, talabi kamayadiganlari past toifali tovarlar deyiladi: odamlar ularni arzonligi uchun olgan, imkon paydo bo'lgach esa qimmatroq o'rinbosarga o'tishadi.

Buni o'lchash uchun daromad bo'yicha talab elastikligi hisoblanadi: talab miqdorining foizli o'zgarishi daromadning foizli o'zgarishiga bo'linadi. Musbat natija — normal tovar, manfiy natija — past toifali tovar.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Oilaning oylik daromadi 8 000 000 so'mdan 10 000 000 so'mga oshdi: (10 − 8) : 8 = +25%.

Do'kon uchun amaliy xulosa: mahallada daromadlar oshib borayotgan bo'lsa, past toifali tovar zaxirasini kamaytirib, normal tovarlar assortimentini kengaytirish foydaliroq. Aksincha, qiyin davrda arzon tovarlarga talab o'sishini oldindan hisobga olish kerak.

Javob ikki savolga bog'liq: kalendar yil davomida jami daromadingiz qancha va firmangiz ta'sischilari (ishtirokchilari) kim — jismoniy shaxslarmi yoki yuridik shaxslar. Prezidentning 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Farmoniga ko'ra tadbirkorlik subyektlari uch toifaga bo'linadi: kichik, o'rta va yirik. Kichik toifaning o'zi esa yana uch turdan iborat.

Qisqa jadval (toifa — kim kiradi — kalendar yil davomidagi jami daromad):

1. Kichik tadbirkorlik subyekti: yakka tartibdagi tadbirkor — jismoniy shaxs sifatida ro'yxatdan o'tgan tadbirkor — bu tur uchun daromad chegarasi belgilanmagan.

1. Kichik tadbirkorlik subyekti: mikrofirma — ta'sischilari (ishtirokchilari) jismoniy shaxslar bo'lgan subyekt — 1 milliard so'mgacha.

1. Kichik tadbirkorlik subyekti: kichik korxona — ta'sischilari (ishtirokchilari) yuridik shaxslar bo'lgan subyekt — 1 milliard so'mdan 10 milliard so'mgacha.

1. O'rta tadbirkorlik subyekti — ta'rifda ta'sischilar turi ko'rsatilmagan — 10 milliard so'mdan 100 milliard so'mgacha.

1. Yirik tadbirkorlik subyekti — ta'rifda ta'sischilar turi ko'rsatilmagan — 100 milliard so'm va undan yuqori.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Bir mahallada uch tadbirkor bor. Birinchisi — tikuvchi Nodira, u yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro'yxatdan o'tgan. Farmondagi ro'yxatda yakka tartibdagi tadbirkorlar kichik tadbirkorlik subyektlari qatorida keltirilgan.

Ikkinchisi — "Shirin kulcha" MChJ, uni ikki aka-uka (jismoniy shaxslar) ochgan, o'tgan yilgi jami daromadi 800 million so'm. Ta'sischilar jismoniy shaxslar va daromad 1 milliard so'mdan oshmagan, demak bu mikrofirma, ya'ni kichik tadbirkorlik subyekti.

Uchinchisi — "Oydin qadoq" MChJ, uning yagona ta'sischisi boshqa bir korxona (yuridik shaxs), yillik jami daromadi 4 milliard so'm. Daromad 1 milliarddan 10 milliard so'mgacha bo'lgan oraliqda va ta'sischi yuridik shaxs, shuning uchun bu kichik korxona — u ham kichik tadbirkorlik subyekti.

Amaliy maslahat: toifani aniqlashda bitta oylik tushumga emas, butun kalendar yil davomidagi jami daromadga qarang va ta'sis hujjatlaringizda ishtirokchilar kim ekanini tekshiring. Agar keyingi yillarda daromad 10 milliard so'mdan oshsa, firma o'rta tadbirkorlik subyekti ta'rifiga mos keladi.

Talab: har bir narxda xaridorlar qancha olishga tayyor ekanini ko'rsatadigan butun bog'liqlik. Talab miqdori esa aniq bir narxdagi bitta son. Narx o'zgarganda biz shu bog'liqlik bo'ylab harakatlanamiz: talab miqdori o'zgaradi, talabning o'zi esa o'sha-o'sha.

Talabning o'zi narxdan boshqa omillar ta'sirida o'zgaradi. Iqtisod darsliklarida ular besh guruhga bo'linadi: xaridorlar daromadi; bog'liq tovarlar (o'rinbosar va to'ldiruvchi tovarlar) narxi; did va afzalliklar; kelajakdagi narx va daromad haqidagi kutishlar; xaridorlar soni. Bunda bir xil narxda ham ko'proq yoki kamroq olinadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): mahalla novvoyxonasida non 4 000 so'm bo'lganda kuniga 300 ta, 5 000 so'm bo'lganda 250 ta sotiladi: bu talab miqdorining o'zgarishi. Yaqinda katta bino bitib, yangi oilalar ko'chib keldi va 4 000 so'mda ham endi 380 ta sotilyapti: bu talabning o'zi oshgani.

Bu taklif o'zgarishining natijasi. Taklif: har bir narxda sotuvchilar qancha sotishga tayyor ekani. Yozda hosil ko'p, yetishtirish arzon, shuning uchun bir xil narxda ham bozorga ko'p pomidor chiqadi: taklif oshadi va narx pasayadi.

Qishda pomidor issiqxonada yetishtiriladi yoki uzoqdan keltiriladi: isitish va tashish xarajati qo'shiladi, bozorga kam chiqadi. Taklif kamayadi, talab esa deyarli o'sha darajada qoladi, natijada narx ko'tariladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): avgustda bozorga kuniga 10 tonna pomidor keladi va sotuvchilar uni tez sotish uchun kilosini 3 000 so'mdan beradi. Yanvarda faqat 2 tonna keladi va xaridorlar kamroq miqdor uchun raqobat qiladi: kilosi 15 000 so'mga chiqadi. Pomidorning o'zi o'zgarmadi, o'zgargani taklif hajmi.

Raqobatli bozorda narx talab va taklif to'qnashgan joyda o'rnashadi. Muvozanat narx: xaridorlar olmoqchi bo'lgan miqdor sotuvchilar sotmoqchi bo'lgan miqdorga teng bo'lgan narx. Narx undan yuqori bo'lsa, tovar ortib qoladi va sotuvchilar narxni tushiradi; past bo'lsa, tovar yetmaydi va narx ko'tariladi.

Shu tarzda narx o'z-o'zidan muvozanatga qarab siljiydi. Talab yoki taklif o'zgarsa, muvozanat ham yangi nuqtaga ko'chadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): mahalla bozorida non. 3 000 so'mda xaridorlar 500 ta oladi, novvoylar 300 ta yopadi: 200 ta yetishmaydi. 4 000 so'mda xaridorlar 300 ta oladi, novvoylar 500 ta yopadi: 200 ta ortadi. 3 500 so'mda ikkalasi ham 400 ta: bu muvozanat narx.

Shart emas. Hammasi talabning narx bo'yicha elastikligiga bog'liq: narx 1% o'zgarganda sotuv necha foiz o'zgarishi. Sotuv narxdan kuchliroq foizda kamaysa (elastik talab), narx oshganda tushum kamayadi. Kuchsizroq kamaysa (noelastik talab), tushum oshadi.

Yonida o'rnini bosadigan tovar ko'p bo'lsa, talab odatda elastik bo'ladi: xaridor qo'shni do'konga o'tib ketadi. Kundalik zarur va o'rinbosari kam tovarlarda talab kamroq elastik.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Somsaxona Ikrom" kuniga 100 ta somsani 5 000 so'mdan sotib, 500 000 so'm tushum oladi. Narx 5 500 so'mga (10%) ko'tarildi, ko'chaning narigi tomonida esa yangi somsaxona bor, sotuv 75 taga (25%) tushdi. Tushum: 75 × 5 500 = 412 500 so'm. Elastiklik 25% / 10% = 2,5, ya'ni talab elastik va narx oshirish zarar keltirdi.

Javob uchun muqobil xarajatni ham hisoblash kerak. Muqobil xarajat: biror yo'lni tanlaganda voz kechilgan eng yaxshi boshqa imkoniyatdan keladigan foyda. Buxgalteriya foydasi uni ko'rsatmaydi, lekin qaror qabul qilishda u juda muhim.

O'z ishida ko'pincha ikki narsa unutiladi: egasining boshqa joyda olishi mumkin bo'lgan ish haqi va biznesga tikilgan pulning boshqa joyda topishi mumkin bo'lgan daromadi. Iqtisodiy foyda: buxgalteriya foydasi minus shu muqobil xarajatlar.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): usta Jamshid ustaxonadan oyiga 9 mln so'm foyda kutadi. Hozirgi ish joyida u oyiga 7 mln oladi, ustaxonaga tikadigan jamg'armasi esa boshqa joyda oyiga taxminan 1 mln daromad keltirishi mumkin. Iqtisodiy foyda: 9 − 7 − 1 = 1 mln so'm. Ya'ni ustaxona ijobiy, lekin o'ylagandek katta ustunlik bermaydi.

Yo'q, bu ikki xil bog'liqlik. O'rinbosar tovarlar bir-birining o'rnini bosadi: biri qimmatlashsa, ikkinchisiga talab oshadi. Qahva va choy shunday juftlik. To'ldiruvchi tovarlar esa birga iste'mol qilinadi: biri qimmatlashsa, ikkinchisiga talab ham kamayadi; biri ko'proq sotilsa, ikkinchisi ham ko'proq sotiladi. Choy va qand shunday juftlik.

Do'kon uchun bu amaliy xulosa beradi: bir tovar narxi o'zgarganda faqat uning o'zini emas, unga bog'liq tovarlarni ham kuzatib, zaxirani oldindan to'g'rilash kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Barakat do'koni" da qahva narxi oshgach, oylik sotuv: qahva 60 pachkadan 40 taga tushdi, choy 100 pachkadan 125 taga chiqdi, qand esa 80 kilogrammdan 95 kilogrammga oshdi. Sotuvchi keyingi oy choy va qandni ko'proq buyurtma qildi va bo'sh peshtaxta muammosidan qochdi.

Ha, bu kamayib boruvchi chegaraviy naf qonuni. Chegaraviy naf: tovarning har bir qo'shimcha birligidan olinadigan qo'shimcha qoniqish. Iste'mol oshgan sari har bir keyingi birlik oldingisidan kamroq qoniqish beradi.

Shuning uchun odam bir tovarga cheksiz pul sarflamaydi: qo'shimcha birlikning nafi uning narxidan arzon tuyula boshlaganda, pulni boshqa narsaga sarflaydi. Sotuvchilar "ikkinchisi yarim narxda" kabi aksiyalarni ham shu sababdan o'ylab topadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli baholar): ochiqqan talaba Aziz somsadan olgan qoniqishini 10 ballik shkalada baholadi: 1-somsa 10, 2-si 7, 3-si 4, 4-si 1. Jami naf o'sib boryapti (10, 17, 21, 22), lekin har bir qo'shimcha somsaning nafi kamayyapti. Aziz uchinchidan keyin to'xtab, qolgan pulga choy oldi.

Inflyatsiya: narxlarning umumiy darajasi uzoq vaqt o'sib borishi. Bunda pul nominal summasi o'zgarmaydi, lekin uning xarid quvvati, ya'ni shu pulga olinadigan tovar miqdori kamayadi.

Narxlar bir necha foiz oshganda xarid quvvati xuddi shuncha foiz emas, biroz kamroq tushadi: yangi xarid quvvati = 1 / (1 + narx o'sishi). Shuning uchun jamg'arma qilganda pul faqat "turgan" bo'lsa, real qiymati yeyilib borishini hisobga olish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): non 4 000 so'm bo'lganda 100 000 so'mga 25 ta non olinadi. Narxlar 25% oshib, non 5 000 so'm bo'ldi: endi 20 ta. Xarid quvvati 1 / 1,25 = 0,8, ya'ni 20% kamaydi, narx esa 25% oshgan edi.

Bu raqobatning ta'siri. Sotuvchi yolg'iz bo'lsa (monopoliyaga yaqin holat), xaridorning boshqa tanlovi yo'q va sotuvchi narxni xarajatidan ancha yuqori qo'ya oladi. Ikkinchi sotuvchi paydo bo'lganda xaridor arzonroq joyga o'tishi mumkin, shuning uchun har ikkala do'kon xaridorni saqlab qolish uchun narxni tushirishga va xizmatni yaxshilashga majbur bo'ladi.

Raqobat narx bilan bir qatorda sifat, assortiment va xizmatga ham ta'sir qiladi. Sotuvchilar ko'p bo'lgan bozorda narx odatda xarajatga va o'rtacha foydaga yaqinlashadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): yagona do'kon "Oydin" 1 kilogramm guruchni 18 000 so'mga sotardi, ulgurji narxi 14 000 so'm edi. Yangi "Saodat" do'koni 16 000 so'mdan sota boshladi. Bir oydan keyin "Oydin" ham 16 000 ga tushdi va yetkazib berish xizmatini qo'shdi. Xaridor ikki tomondan yutdi.

Odamlar har xil ishga har xil darajada mohir. Har kim o'zi nisbatan yaxshi qiladigan ishga ixtisoslashib, keyin mahsulotini almashtirsa, birgalikda ko'proq narsa ishlab chiqariladi. Bu mehnat taqsimoti va almashuvning asosiy foydasi.

Iqtisodda bu qiyosiy ustunlik g'oyasi bilan bog'liq: hal qiluvchi narsa kim nimani tezroq qilishi emas, kim qaysi ishdan voz kechganda kamroq yo'qotishi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): novvoy Akmal soatiga 20 ta non yoki 2 ta ko'ylak, tikuvchi Bobur soatiga 10 ta non yoki 4 ta ko'ylak tayyorlaydi. Har biri 8 soatni teng bo'lsa: Akmal 80 non va 8 ko'ylak, Bobur 40 non va 16 ko'ylak; jami 120 non, 24 ko'ylak. Ixtisoslashsa: Akmal 160 non, Bobur 32 ko'ylak. Ikkalasi ham ko'proq, keyin ular o'zaro almashadi. Voz kechish bahosi: Akmal uchun 1 ko'ylak = 10 non, Bobur uchun 1 ko'ylak = 2,5 non; shuning uchun ko'ylakni Bobur tikishi, nonni esa Akmal yopishi arzonroqqa tushadi. Qiyosiy ustunlik g'oyasining kuchi shundaki, bir kishi ikkala ishda ham tezroq bo'lsa ham, voz kechish bahosi farq qilsa, ixtisoslashuv baribir foyda beradi.