Markaziy Osiyo olimlari va hisob-kitob ilmi: umumiy nazar

Bobokalonlarimizdan faxrlanishning eng to'g'ri yo'li — ular haqida aniq gapirish. Ular buxgalteriyani ixtiro qilmagan va bunday da'vo ularning haqiqiy xizmatini faqat soyada qoldiradi. Haqiqiy hissa boshqa joyda: hisoblash qoidalari, o'lchash aniqligi, ma'lumotni tekshirish va tartiblash madaniyati.

Asosiy tezislar

1. Bir zamin, turli asrlar. To'rt olim ham bugungi O'zbekiston hududi bilan bog'liq: Xorazm (al-Xorazmiy — nisbasiga ko'ra, Beruniy), Buxoro va Samarqand (al-Buxoriy, Ulug'bek). Ularning faoliyati IX asrdan XV asrgacha cho'zilgan.
2. Xronologiya (Britannica asosida):

1. Til orqali meros. "Algoritm" so'zi al-Xorazmiy nomidan, "algebra" esa uning kitobi nomidagi "al-jabr" so'zidan kelgan (Britannica). Har bir buxgalteriya dasturi bugun ham shu so'zlar bilan tasvirlanadi.
2. Amaliyotga yo'nalganlik. Al-Xorazmiy algebra kitobini odamlarning kundalik amaliy hisoblari uchun yozganini aytgan; Buxoriy to'plamida savdo-sotiqqa alohida kitob ajratilgan. Ilm hayotiy muomaladan ajralmagan.
3. O'lchov madaniyati. Beruniy moddalar zichligini yuqori aniqlikda o'lchagan, Ulug'bek jamoasi esa yulduzlar o'rnini yangidan kuzatib, eski kataloglardan ancha aniqroq jadval tuzgan. Ikkalasi ham "eski raqamga ko'r-ko'rona ishonma, tekshir" degan qoidaga amal qilgan.
4. Xalqaro e'tirof. UNESCO Courier jurnali 1974-yil iyun sonini maxsus Beruniyga bag'ishlagan; Ulug'bek jadvallari esa asrlar davomida qo'lyozma nusxalarda tarqalgan.
5. Bugungi saboq. Aniq qoida (algoritm), tekshirilgan manba, takroriy o'lchov va yagona qolipdagi jadval — bular hisobchi, auditor va statistik ishining ham to'rt ustuni.

Misol: to'rt saboq bitta oy yopishda

Buxgalter Nodira oyni yopayotganda bu to'rt saboqni bilib-bilmay qo'llaydi (muallif tomonidan tuzilgan):

Shunday qilib, ming yillik meros muzey javonidagina emas, har oy yopiladigan daftarda ham yashaydi.