Abu Rayhon Beruniy: o'lchash, hisoblash va ilmiy aniqlik
Bitta uzuk og'irligini o'lchash bilan butun bir mamlakat haqida kitob yozish o'rtasida nima umumiy? Beruniy uchun ikkalasi ham bitta qoidaga bo'ysungan: o'zing o'lcha, solishtir, manbani tekshir. Statistikaga ham aynan shu kerak.
Abu Rayhon Beruniy ilmda bitta odatni hamma narsadan baland qo'ygan: eshitganini emas, o'lchaganini yozish. Statistik uchun bundan foydali saboq kam.
Asosiy tezislar
- Kelib chiqishi. Britannica ma'lumotiga ko'ra, Beruniy 973-yilda Xorazmda tug'ilgan; manbalarda tug'ilgan joyi Xorazm poytaxti Kat shahrining tashqi qismi (birun) deb ko'rsatiladi. Keyinchalik G'aznaviy hukmdor Mahmud saroyiga olib ketilgan va umrining qolganini asosan G'aznada o'tkazgan (Britannica).
- Hindistonni o'z ko'zi bilan o'rgangan. Mahmudning Shimoliy Hindistonga yurishlarida qatnashib, sanskrit tilini o'rgangan. Taxminan 1030-yilda yakunlangan "Hindiston" ("Tahqiq mo li-l-Hind") asarida bu yurtning ilmi, dini, adabiyoti va urf-odatlari haqida to'plagan ma'lumotlarni tartib bilan jamlagan.
- Katta jamlanma. "Qonuni Mas'udiy" asarida o'z davrigacha bo'lgan astronomiya bilimlarini, jumladan Ptolemey "Almagest"idagi ma'lumotlarni bir joyga to'plab, Mahmudning o'g'li Mas'udga bag'ishlagan (Britannica).
- Joylar koordinatasi. "Tahdid nihoyat al-amokin" ("Shaharlar orasidagi masofalarni to'g'rilash uchun joylar koordinatalarini aniqlash") asari 1967-yilda J. Ali tomonidan ingliz tiliga tarjima qilinib, Bayrut Amerika universiteti nashriyotida chop etilgan. Mohiyati — ma'lum nuqtalar asosida noma'lum kattalikni (shaharlar uzunlik va kenglamasini) hisoblab topish.
- Zichlikni o'lchash. Chemistry World jurnali (Qirollik kimyo jamiyati) yozishicha, Beruniy toshni suvli idishga solib, undan siqib chiqarilgan suvni tortish usuli bilan moddalarning zichligini aniqlagan; uning qiymatlari aniqligi XIX asr olimlarini hayratga solgan. Usul bizgacha asosan shogirdi al-Xoziniy asarlari orqali yetib kelgan.
- Xalqaro e'tirof. 1973-yilda olim tavalludining 1000 yilligi nishonlangan, UNESCO Courier jurnali esa 1974-yil iyun sonini maxsus unga bag'ishlagan. Shu sondagi akademik B. G'afurov maqolasi "Markaziy Osiyoda ming yil oldin yashagan universal daho" deb nomlangan.
- Statistikaga ko'prik. Beruniy uslubining uch ustuni — takroriy o'lchash, manbalarni solishtirish, natijani jadvalga tartiblash — bugun ham statistik kuzatuvning asosiy talablari.
Misol: Beruniy usulida ombor tarozisini tekshirish
"Oltin Tola" ip yigiruv korxonasida xom ashyo qoplari tarozida tortiladi. Omborchi Shohruh bitta nazorat qopini besh marta tortdi (kg, muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar):
| O'lchov | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Natija, kg | 50,2 | 49,9 | 50,1 | 50,0 | 51,8 |
To'rtta natija bir-biriga yaqin, beshinchisi esa keskin farq qiladi. Beruniy yondashuvi bo'yicha birinchi savol: "Beshinchi marta nima o'zgardi?" Ma'lum bo'ldiki, qop tarozining chetiga qo'yilgan. Shu o'lchov chiqarib tashlansa, o'rtacha (50,2 + 49,9 + 50,1 + 50,0) ÷ 4 = 50,05 kg. Beshtasining o'rtachasi esa 50,4 kg — xatoli bitta o'lchov o'rtachani 0,35 kg ga siljitgan. Bir yilda minglab qop tortilsa, bu farq ombor qoldig'ida sezilarli kamomad yoki ortiqchaga aylanadi.
Yana qarang
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: al-Biruni
- Encyclopaedia Britannica: Al-Qanun al-Mas'udi
- Bayrut Amerika universiteti nashriyoti: "The Determination of the Coordinates of Positions for the Correction of Distances Between Cities" (J. Ali tarjimasi, 1967)
- Wellcome Collection katalogi: UNESCO Courier, 1974-yil iyun, Beruniyga bag'ishlangan maxsus son
- Chemistry World (Qirollik kimyo jamiyati jurnali): "Accuracy transmitted through the ages" — Beruniyning zichlik o'lchashlari haqida
- Misol va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar