Raqamga kim ishonadi? Rasmiy statistikaning 10 tamoyili 1994-yildan O'zbekistongacha qanday yetib kelgan?

Gazetada o'qiymiz: "inflyatsiya shuncha foiz". Bu raqamga nega ishonamiz? Hisoblagan odam o'zimizga o'xshash oddiy inson, ammo ortida jim turgan bir qoidalar to'plami bor: raqamni kim hisoblaydi, uni kim o'zgartira olmaydi, so'rovda aytilgan ma'lumot kimga ko'rinmaydi. Mana shu qoidalar rasmiy statistikaning "ishonch pasporti" hisoblanadi. Bu maqola ularning tarixi: Yevropa statistiklari konferensiyasidan BMT Bosh Assambleyasigacha va undan O'zbekistondagi qonun hamda xalqaro baholashgacha.

Asosiy tezislar

1. Boshlanishi. BMT Statistika bo'limining ma'lumotiga ko'ra, tamoyillar avval Yevropa statistiklari konferensiyasida 1991-yilda ishlab chiqilgan, 1992-yilda Yevropa iqtisodiy komissiyasi vazirlari ma'qullagan va keyinchalik butun dunyo uchun ham mos deb topilgan.
2. 1994-yil aprel. BMT Statistika komissiyasi maxsus sessiyasida rasmiy statistikaning asosiy tamoyillarini qabul qildi (BMT Statistika bo'limi).
3. 2013-yil. Komissiya tamoyillarni qayta tasdiqladi; ECOSOC bu hujjatni 2013-yil 24-iyuldagi 2013/21-son qarori bilan ma'qulladi.
4. 2014-yil 29-yanvar. Bosh Assambleya 68/261-son qarori bilan tamoyillarni ma'qulladi.
5. O'zbekistonda. 2021-yil 11-avgustdagi "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun (O'RQ-707) avvalgi davlat statistikasi qonuni o'rniga kelgan; unda statistik maxfiylik ham tamoyillar qatorida turadi (LexUZ, Norma.uz).
6. 2024-yil. Prezidentning 4-martdagi qarori bilan BMTning sifat kafolati tamoyillarini 2024-yil oxirigacha milliy tizimga joriy etish rejalashtirilgan (UzDaily, Daryo). Xalqaro global baholash 2024-yilda o'tkazilgan, yakuniy hisobot 2025-yil fevral sanasi bilan chiqqan.
7. Buxgalter uchun. Tamoyillarni bilish kompaniya hisoboti va ichki statistikasini ham tartibga soladi: raqam, manba, maxfiylik va to'g'ri talqin.

Nega 1990-yillarda tamoyillar kerak bo'ldi?

Statistika sanash bilan boshlangan: aholi ro'yxati, soliq ro'yxati, tijorat hisobi. Ammo raqam bir marta e'lon qilingach, uni ko'pchilik o'qiydi, shuning uchun ularning ishonchi uchun alohida kafolat kerak. Kimdir raqamni siyosat uchun qulayroq qilib ko'rsatsa-chi? Respondent ma'lumotini aytib bo'lgach, u boshqa maqsadda ishlatilsa-chi? Tamoyillar mana shu savollarga umumiy javob berish uchun yaratilgan. BMT Statistika bo'limiga ko'ra, tamoyillar Yevropadan boshlanib, keyin global hujjatga aylangan.

O'nta tamoyil nimadan iborat?

BMT matnidagi o'nta tamoyilning mazmuni qisqacha quyidagicha: 1. Amaliy foydalilik, xolislik va teng kirish imkoniyati. 2. Kasbiy standartlar, ilmiy tamoyillar va kasbiy axloq. 3. Ma'lumotlarni to'g'ri talqin qilish uchun manba, usul va tartiblar haqida ilmiy standartlarga mos axborot berish (hisobdorlik va shaffoflik). 4. Statistikaning noto'g'ri talqin qilinishi yoki suiiste'mol qilinishiga izoh berish huquqi. 5. Ma'lumotlarni manbalardan (so'rov, ma'muriy yozuvlar) sifat, o'z vaqtida bo'lishi, xarajat va respondentlar yuki jihatidan tanlash. 6. Yakka ma'lumotlar maxfiyligi. 7. Statistika tizimi ishlaydigan qonun va qoidalarning ochiq e'lon qilinishi. 8. Mamlakat ichida statistika idoralari o'rtasida muvofiqlashtirish. 9. Xalqaro tushuncha, tasnif va usullardan foydalanish. 10. Statistika sohasida ikki tomonlama va ko'p tomonlama hamkorlik.

6-tamoyil, ya'ni maxfiylik, kundalik hayotga eng yaqin: BMT matniga ko'ra, statistika idoralari to'plagan yakka ma'lumotlar, ular jismoniy yoki yuridik shaxsga tegishli bo'lsin, qat'iy sir saqlanishi va faqat statistika maqsadida ishlatilishi kerak. Mantiq oddiy: odamlar ma'lumot berishga hamkorlik qilsa, statistika to'liq va sifatli bo'ladi. Hamkorlikni esa sir saqlash ta'minlaydi.

O'zbekistonda bu tamoyillar qanday ko'rinadi?

Rasmiy statistikaning huquqiy asosi "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun (2021-yil 11-avgust, O'RQ-707); u avvalgi davlat statistikasi qonuni o'rniga qabul qilingan. Qonunning asosiy tamoyillari orasida mustaqillik, shaffoflik, aniqlik, xolislik, statistik maxfiylik va dolzarblik sanaladi (Norma.uz). Milliy statistika qo'mitasining sifat siyosati sahifasi esa qo'mita rasmiy statistika asosiy tamoyillari va BMTning milliy sifat kafolati asoslariga (NQAF) tayanishini bildiradi. Ya'ni o'zbek hujjatlarida BMT tamoyillarining mazmuni bevosita tanish. Qonun matni o'zgartirilishi mumkin, shuning uchun amaldagi tahrirni rasmiy bazadan (lex.uz) tekshirib turing.

Prezidentning 2024-yil 4-mart qarori ham shu yo'nalishda: BMTning rasmiy statistika sifat kafolati tamoyillari 2024-yil oxirigacha milliy tizimga joriy etilishi, har bir rasmiy statistika ishlab chiqaruvchisi o'z sifat va tarqatish siyosatini yozishi, milliy sifat kafolati yo'riqnomasi tayyorlanishi rejalashtirilgan (UzDaily, Daryo, Gazeta.uz). O'sha paytda statistika organi Prezident huzuridagi Statistika agentligi deb atalgan; 2025-yil fevralidagi PF-27-son Farmon bilan u Milliy statistika qo'mitasiga aylantirilgan (Kun.uz). Baholashni UNECE, Eurostat va EFTA o'tkazgan: ekspertlar guruhi O'zbekistonga kelib uchrashuvlar o'tkazgan, yakuniy hisobot esa 2025-yil fevral sanasi bilan chiqqan. Qo'mita xabariga ko'ra, baholash tavsiyalari 2026-2030 yillarga mo'ljallangan rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishda ishlatiladi. Shuningdek, O'zbekiston 2025-yil aprelida BMT Statistika komissiyasiga 2026-2029 yillarga ilk bor bir ovozdan saylangan (Milliy statistika qo'mitasi, Kun.uz).

Bitta ehtiyot: baholashning aniq xulosalarini (qaysi tamoyil qanchalik bajarilgani) bu maqolada bayon qilmaymiz, chunki ularni hisobotning o'zidan o'qish to'g'ri bo'ladi.

O'shanda va hozir

Misol: "Bahor savdo" oltita filial raqamini qanday e'lon qilishi kerak?

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, korxona va raqamlar xayoliy.

Shartli "Bahor savdo" MChJ ning oltita do'koni bor. Mart oyi tushumi (mln so'm): 48, 52, 60, 45, 150 va 55. Buxgalter Dilnoza bosh direktorga qisqa axborot tayyorlamoqda. Python bilan hisoblaganda: - Jami tushum: 410 mln so'm. - O'rtacha arifmetik: 410 / 6 = taxminan 68,3 mln so'm. - Mediana (tartiblangan qatorning o'rtasi): (52 + 55) / 2 = 53,5 mln so'm. - Eng yirik filial (150 mln) jami tushumning taxminan 36,6 foizini beradi. - Shu filialsiz qolgan beshtasining o'rtachasi: 52 mln so'm.

Agar Dilnoza faqat "o'rtacha 68,3 mln" desa, o'qigan kishi har bir do'kon taxminan shuncha topadi deb o'ylaydi. Aslida beshta do'kon 45-60 mln oralig'ida, bittasi esa alohida ajralib turadi. Bu BMT 4-tamoyili ruhidagi xato: raqam to'g'ri, ammo noto'g'ri talqin qilinishi mumkin. Shuning uchun u o'rtacha, mediana va eng katta filial ulushini yonma-yon yozadi. Ikkinchi qoida 6-tamoyilga o'xshash: tashqi hisobotda alohida filial emas, umumiy natija beriladi, filial darajasidagi tafsilot esa faqat javobgar xodimlarga ko'rinadi. Eslatma: bu kompaniya o'z ichki siyosati, davlat qoidasi emas.

Bugungi buxgalter uchun saboq

• Manbani yoz. Har bir raqam yonida uning manbasi va hisoblash usuli bo'lsin, xuddi tamoyillardagi shaffoflik kabi.
• Bitta raqam yetmaydi. O'rtacha bilan birga medianani ham ko'rsat; chetga chiqqan qiymat bo'lsa, uni alohida yoz.
• Maxfiylikni kelishib ol. Mijoz, xodim yoki filial ma'lumotlarini kimga ko'rsatish mumkinligini ichki hujjatda belgila; keyin tashqi hisobotda umumlashtirilgan natijani ber.
• Kasbiy mustaqil bo'l. Raqam rahbarga yoqmasa ham, hisob usuli o'zgarmasligi kerak: statistikadagi 2-tamoyil va buxgalterning hisob siyosatiga sodiqligi bir xil mantiqda.
• Rasmiy raqamni o'z hisobotingga olayotganda uning e'lon qilingan sanasi, ko'rsatkichi va birligini yoz.

Xulosa

Rasmiy statistikaning kuchi hisoblash texnikasida emas, balki unga ishonish qoidalarida. Bu qoidalar 1990-yillarda Yevropada shakllanib, 1994-yilda BMT Statistika komissiyasi, 2014-yilda esa Bosh Assambleya darajasiga chiqdi va O'zbekiston qonuni hamda sifat siyosatida ham o'z aksini topdi. Buxgalter uchun ham yo'l shu: avval qoida, keyin raqam.