Hammani so'ramasdan bilish: XX asrda tanlanma usuli qanday g'alaba qozondi?

Q: Neyman tanlanma haqida nimani isbotladi?

1934-yil iyunida polshalik statistik Yeji Neyman Qirollik statistika jamiyatida "Vakillik usulining ikki xil jihati to'g'risida" degan ma'ruza qildi. Maqola jamiyat jurnalida chop etildi. Unda ikki yondashuv taqqoslangan: Maqsadli tanlash: tadqiqotchi "o'rtachaga o'xshagan" guruhlarni o'zi tanlaydi Tasodifiy, qatlamli (stratifikatsiyalangan) tanlanma: aholi guruhlarga bo'linadi va har bir guruhdan tasodifiy tanlab olinadi Neyman tasodifiy qatlamli tanlanmaning afzalligini ko'rsatdi va natija qanchalik ishonchli ekanini baholash yo'lini ham taklif qildi. Matematika ensiklopediyasiga ko'ra, aynan shu maqolada keyinchalik ishonch oralig'i deb atalgan g'oya cheklangan shaklda paydo bo'lgan. Qatlamli tanlanma (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Navro'z" savdo tarmog'i 10 000 mijozdan 500 tasini so'ramoqchi. Har bir guruh ichida mijozlar tasodifiy tanlanadi. Agar hamma 500 kishi faqat markazdagi do'kondan so'ralsa, qishloq mijozlari umuman eshitilmay qolardi.

Oshpaz qozondagi oshni bilish uchun hammasini yemaydi, bir qoshiq tatib ko'radi. Lekin bir shart bor: avval yaxshilab aralashtirish kerak. Aks holda faqat ustidagi guruchni tatib, "go'sht yo'q ekan" degan xulosaga kelasiz. XX asr statistikasining asosiy kashfiyoti shu oddiy qoidaning ilmiy isboti bo'ldi.

Neyman tanlanma haqida nimani isbotladi?

1934-yil iyunida polshalik statistik Yeji Neyman Qirollik statistika jamiyatida "Vakillik usulining ikki xil jihati to'g'risida" degan ma'ruza qildi. Maqola jamiyat jurnalida chop etildi. Unda ikki yondashuv taqqoslangan: - Maqsadli tanlash: tadqiqotchi "o'rtachaga o'xshagan" guruhlarni o'zi tanlaydi - Tasodifiy, qatlamli (stratifikatsiyalangan) tanlanma: aholi guruhlarga bo'linadi va har bir guruhdan tasodifiy tanlab olinadi

Neyman tasodifiy qatlamli tanlanmaning afzalligini ko'rsatdi va natija qanchalik ishonchli ekanini baholash yo'lini ham taklif qildi. Matematika ensiklopediyasiga ko'ra, aynan shu maqolada keyinchalik ishonch oralig'i deb atalgan g'oya cheklangan shaklda paydo bo'lgan.

Qatlamli tanlanma (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Navro'z" savdo tarmog'i 10 000 mijozdan 500 tasini so'ramoqchi.

Mijozlar guruhi	Jami mijoz	Ulush	Tanlanmaga
Shahar markazi	6 000	60%	300
Tuman markazlari	3 000	30%	150
Qishloqlar	1 000	10%	50
Jami	10 000	100%	500

Har bir guruh ichida mijozlar tasodifiy tanlanadi. Agar hamma 500 kishi faqat markazdagi do'kondan so'ralsa, qishloq mijozlari umuman eshitilmay qolardi.

1936-yilgi so'rov nega yanglishdi?

1936-yilgi AQSh prezidentlik saylovi oldidan "Literary Digest" jurnali juda katta pochta so'rovi o'tkazdi va Alf Landon g'alaba qozonadi, deb bashorat qildi. Natijada esa Franklin Ruzvelt katta farq bilan yutdi.

Odatda ikki sabab ko'rsatiladi (Emory universiteti materialida ham shunday): - Ismlar asosan telefon kitoblari va avtomobil ro'yxatlaridan olingan. 1936-yilda telefon va mashina ko'proq badavlat oilalarda bo'lgan, kam ta'minlangan saylovchilar kam vakil qilingan - Yuborilgan byulletenlarning faqat bir qismi qaytgan, javob berganlar esa javob bermaganlarga o'xshamagan

Keyingi tadqiqotchilar (jumladan, D. Lusinchi, 2012) birinchi sabab ilgari o'ylangandek yagona sabab bo'lmaganini, javob bermaslik ham katta rol o'ynaganini muhokama qiladi. Ikkala holatda ham saboq bitta: natija kimdan so'ralganiga va kim javob berganiga bog'liq.

Shu saylovda Jorj Gallup ancha kichik, lekin rejali tanlanma bilan Ruzvelt g'alabasini to'g'ri bashorat qildi. Jurnal keyinroq yopildi, Gallup nomi esa so'rovlar sohasida mashhur bo'ldi.

Hisob mashinalari qanday o'zgardi?

AQSh aholi ro'yxati byurosining tarix sahifasida yozilishicha, byuro Hollerit mashinasining yangilangan versiyalaridan 1940-yilgi ro'yxatgacha foydalangan. 1951-yilda byuro UNIVAC I elektron kompyuteri uchun shartnoma imzolagan va u 1950-yilgi aholi ro'yxatining bir qismini hamda 1954-yilgi iqtisodiy ro'yxatni to'liq qayta ishlashda qo'llangan. Shunday qilib, tanlanma nazariyasi va elektron hisob bir davrda kuchga kirdi: kamroq odamni so'rash, lekin natijani tezroq va aniqroq hisoblash mumkin bo'ldi.

O'shanda va hozir

Jihat	XX asr boshi	Bugun
Ishonch manbai	"Qancha ko'p so'rasak, shuncha yaxshi"	"Qanchalik to'g'ri tanlasak, shuncha yaxshi"
Tanlash usuli	Qo'l ostidagi ro'yxatlar	Tasodifiy va qatlamli tanlanma
Natija	Bitta raqam	Raqam va uning xatolik chegarasi
Qo'llanish	Saylov bashorati, qishloq xo'jaligi	Uy xo'jaliklari so'rovlari, narx kuzatuvi, sifat nazorati

Saboq bugun ham dolzarb: ming kishidan to'g'ri tanlangan javob millionta noto'g'ri yig'ilgan javobdan qimmatroq.