Statistik kuzatish: raqamlar qayerdan olinadi va har doim hammani sanash shartmi?

Kamola opaning «Navbahor non» novvoyxonasi bor. U uch narsani bilmoqchi: har kuni qancha non sotilyapti, oy oxirida omborda qancha un qoladi va xaridorlar kechqurun ham issiq non chiqishini xohlaydimi. Uchala savolga javob raqamlarda. Lekin bu raqamlar o'z-o'zidan paydo bo'lmaydi, ularni kimdir, qachondir, qandaydir usulda yig'ishi kerak. Ma'lumot yig'ishning shu ishi statistik kuzatish deyiladi.

Statistik kuzatish nima?

Statistik kuzatish bu oldindan tuzilgan reja bo'yicha ko'p sonli hodisalar haqida ma'lumotni tizimli yig'ish va yozib borish. «Tizimli» so'zi muhim: bir kuni sanab, keyingi kuni unutish kuzatish emas. Birinchi darsda Bobur sartaroshxonaga kelgan mijozlarni bir hafta har kuni yozib borgani esa kuzatishning oddiy namunasi edi.

Statistikaning keyingi barcha ishi (o'rtacha, jadval, grafik, xulosa) shu yig'ilgan ma'lumotga tayanadi. Ma'lumot noto'g'ri yig'ilsa, eng chiroyli hisob ham noto'g'ri xulosa beradi.

Kuzatishdan oldin qaysi to'rt savolga javob beriladi?

Kamola opa ishni boshlashdan oldin to'rtta savolga javob yozib qo'ydi:

Ba'zan «qachon» savoliga aniq bir lahza bilan javob beriladi. Masalan, Kamola opa omborni har oyning oxirgi kuni kechqurun, novvoyxona yopilgandan keyin tortadi. Agar unning bir qismini ertalab, bir qismini tushdan keyin tortsa, oradagi sarf ikki marta hisobga kirishi yoki tushib qolishi mumkin. Shuning uchun hamma narsa bir lahzaga qarab sanaladi.

Kuzatish qanday turlarga bo'linadi?

Kuzatishni uch xil savol bo'yicha ajratish mumkin.

1. Qamroviga ko'ra: hammasi kuzatiladimi yoki bir qismimi?

• Yoppasiga (to'liq) kuzatish: to'plamdagi har bir birlik sanaladi. Kamola opa kassadagi hamma cheklarni hisobga oladi. Aholini ro'yxatga olish ham yoppasiga kuzatishning eng mashhur namunasi.
• Noyoppasiga kuzatish: faqat bir qismi o'rganiladi. Uning eng muhim turi tanlanma: bir qism shunday tanlanadiki, undan butun to'plam haqida xulosa chiqarish mumkin bo'lsin.

2. Vaqtiga ko'ra: qanchalik tez-tez?

• Joriy (uzluksiz) kuzatish: hodisa yuz bergan sari yozib boriladi. Har bir sotilgan non kassada darhol qayd etiladi.
• Davriy kuzatish: ma'lum oraliqda takrorlanadi. Ombordagi un har oy oxirida tortiladi.
• Bir martalik kuzatish: zarurat bo'lganda bir marta o'tkaziladi. Kechki non haqidagi so'rov.

3. Ma'lumot olish usuliga ko'ra: raqam qayerdan keladi?

• Bevosita kuzatish: kuzatuvchi o'zi ko'radi, sanaydi, tortadi yoki o'lchaydi. Un qoplarini tarozida tortish.
• Hujjatli usul: ma'lumot tayyor hujjatlardan olinadi. Sotuv hajmi kassa cheklaridan olinadi.
• So'rov: odamlardan so'raladi, og'zaki yoki anketa orqali. Xaridorlardan kechki non haqida so'rash.

Kamola opaning uch savoli shunday taqsimlanadi:

Nega har doim hammani so'ramaymiz?

Novvoyxonaga bir haftada taxminan 1 400 xaridor keladi. Hammasidan so'rash navbatni uzaytiradi, xaridorlarni zeriktiradi. Kamola opa 70 nafaridan so'radi, bu jami xaridorlarning 70 / 1 400 = 5 foizi. 49 kishi «ha» dedi: 49 / 70 = 70 foiz.

Tanlanmaning bahosi bor: u butun to'plamdan olingan aniq natijadan biroz farq qilishi mumkin. Bu farq tanlanma xatosi deyiladi. Avstraliya statistika byurosi qayd etishicha, yoppasiga sanashda tanlanma xatosi yuzaga kelmaydi, chunki butun to'plam kuzatiladi. Tasodifiy tanlangan tanlanma kattalashgani sari bu xato odatda kamayadi.

Kuzatishda qanday xatolar bo'ladi?

Eng xavflisi, tanlanmani bir tomonlama olish. Kamola opa so'rovni ertalab 35 kishidan, kechqurun 35 kishidan o'tkazdi:

Agar u faqat ertalabki xaridorlardan so'raganida, natija 70 foiz o'rniga taxminan 51 foiz chiqardi va «kechki non unchalik kerak emas» degan noto'g'ri xulosaga kelardi. Kechqurun keladiganlar esa aynan shu nonni kutayotgan odamlar. Bunday xato tasodifiy emas, u doim bir tomonga og'diradi va tanlanmani kattalashtirish bilan tuzalmaydi: 700 ta ertalabki xaridordan so'ralsa ham, kechkilar fikri baribir chetda qoladi.

Yana bir guruh xatolar tanlanmaga umuman bog'liq emas. Avstraliya statistika byurosi materiallarida aytilishicha, ular yoppasiga sanashda ham, tanlanmada ham kuzatishning istalgan bosqichida uchraydi. Byuro ularning to'rt turini ko'rsatadi: qamrov xatosi (birlikni tushirib qoldirish, ortiqcha qo'shish yoki ikki marta sanash), javob bermaslik, noto'g'ri javob va ma'lumotga ishlov berishdagi xato. Masalan, bir kunlik cheklar to'plamini xodim adashib ikki marta qo'shib yuborsa, hamma cheklar sanalgan bo'lsa ham, natija noto'g'ri chiqadi.

Amaliy maslahat. Kuzatishni boshlashdan oldin kichik «sinov» o'tkazing: bir kun so'rab ko'ring, savol tushunarlimi, javoblarni yozish qulaymi. Shunda katta kuzatishdagi xatolarning ko'pi oldindan ko'rinadi.

Keyingi darsda

Uchinchi darsda statistikaning asosiy atamalari bilan tanishamiz: to'plam, birlik, belgi, tanlanma va ko'rsatkich.