Statistika
Statistik hisobotlar, ko'rsatkichlar va ularni topshirish tartibi
Benford qonuni: summalarning uchdan biriga yaqini nega 1 raqami bilan boshlanadi va bu soxta hujjatni topishga qanday yordam beradi?
Ming ta to'lov summasining birinchi raqamini sanasangiz, 1 lar taxminan 301 ta, 9 lar esa atigi 46 ta chiqadi. Bu tasodif emas, Benford qonuni. Qonun qachon ishlaydi, qachon ishlamaydi va to'lovlar ro'yxatida 4 bilan boshlanadigan summalarning keskin ko'payishi nimadan darak berishi mumkin? Jadval va tekshiruv tartibi.
Statistik kuzatish: raqamlar qayerdan olinadi va har doim hammani sanash shartmi?
Kursning ikkinchi darsi: statistik ma'lumot qanday yig'iladi, kuzatishni rejalashtirishdagi to'rt savol, kuzatish turlari (qamroviga, vaqtiga va ma'lumot olish usuliga ko'ra) bitta novvoyxona misolida va kuzatishda yo'l qo'yiladigan xatolar.
Davlat statistikasidan rasmiy statistikagacha: O'zbekistonda statistika qonunlari va 2026-yilgi aholi ro'yxati
O'zbekistonda statistika ishini avval 2002-yilgi "Davlat statistikasi to'g'risida"gi Qonun, 2021-yildan esa "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun tartibga soladi. Statistika idorasi 2022 va 2025-yillarda qayta tashkil etildi, 2026-yil boshida esa 1989-yildan beri birinchi umumxalq aholi ro'yxati o'tkazildi. Qisqa tezislar va aholi soni o'zgarganda jon boshiga ko'rsatkich qanday o'zgarishi haqida hisob.
Mijozga yetkazishni necha daqiqada va'da qilish kerak? O'rtacha emas, 90-persentil
Yetkazib berish o'rtacha 34,5 daqiqa. "35 daqiqada yetkazamiz" deb va'da qilinsa, misoldagi 20 ta buyurtmadan 6 tasi, ya'ni har o'ntadan uchtasi kechikkan bo'lardi. Persentil nima, 90-persentil qanday topiladi, Excel nega biroz boshqa raqam beradi va xizmat muddatini qaysi ko'rsatkichga qarab e'lon qilish kerak.
Statistika nima: «davlat ishlari» haqidagi fan qanday qilib raqamlar tiliga aylangan?
Kursning birinchi darsi: statistika oddiy so'zlar bilan nima, so'z qaysi tillardan kelgan va nega «davlat» bilan bog'liq, sartaroshxonaning bir haftalik mijozlari misolida o'rtacha va mediana, bu fanga kimlar hissa qo'shgan.
Sirpanuvchi o'rtacha: dam olish kunlari tushum sakraganda, savdo haqiqatan o'syaptimi yoki yo'qmi, qanday bilish mumkin?
Yakshanba 7,7 mln, dushanba 4,1 mln: tushum bir kunda 47 foizga «qulagandek». Aslida hech narsa qulamagan, bu oddiy haftalik ritm. Yetti kunlik sirpanuvchi o'rtacha shu shovqinni olib tashlaydi va uch haftada o'rtacha kunlik tushum 5,33 dan 6,01 mln so'mga o'sganini ko'rsatadi. Oyna uzunligini qanday tanlash va qanday xatolardan qochish kerak.
Florens Naytingeyl: hamshira raqamlar va diagramma bilan armiya kasalxonalarini qanday o'zgartirgan?
Ko'pchilik uni qo'lida chiroq tutgan hamshira sifatida taniydi. Ammo Florens Naytingeyl o'z davrining kuchli statistiklaridan biri ham edi: London statistika jamiyatining birinchi ayol a'zosi va mashhur "atirgul diagrammasi" muallifi. Raqamlar qanday qilib islohot dalili bo'lgani va doiraviy diagrammani to'g'ri chizish siri haqida.
Tushum o'zgarishini narx va hajm ta'siriga ajratish: indeks usuli bitta do'kon misolida
Do'kon tushumi bir oyda 2 mln so'mga oshdi. Bu ko'proq sotilgani uchunmi yoki narx ko'tarilgani uchunmi? Uchta tovar misolida qiymat, narx va hajm indekslari, ularning bog'liqligi va nega ikki xil hisoblash usuli ikki xil javob beradi.
Galton doskasi: nega tasodifiy tushgan sharchalar har safar "qo'ng'iroq" shaklini chizadi?
Bitta sharcha qayerga tushishini hech kim aytib berolmaydi. Mingtasi esa deyarli har safar bir xil shakl chizadi. Fransis Galtonning mixli doskasi statistikaning eng muhim g'oyalaridan birini qanday ko'rinadigan qilgani va uni bugun maktabda qanday takrorlash mumkinligi haqida.
Oddiy yoki tortilgan o'rtacha: o'rtacha narx va o'rtacha ish haqini qanday to'g'ri hisoblash kerak?
Uchta bog'dan olingan olmaning o'rtacha narxi va sexdagi o'rtacha ish haqi misolida oddiy o'rtacha qachon xato berishini, tortilgan o'rtacha qanday hisoblanishini va mediana nima uchun kerakligini ko'rsatamiz.
Reja bajarilishi foizini qanday hisoblash kerak va u o'sish sur'ati bilan qanday bog'langan?
Reja 105 foiz bajarildi, o'tgan yilga nisbatan esa o'sish 15,5 foiz. Bu ikki raqam bir-biriga zid emas: ular bitta formula bilan bog'langan. Uch nisbiy ko'rsatkich va xarajat rejasidagi tuzoq.
ABC tahlili: qaysi tovarlar tushumning asosiy qismini beradi va bu bilan nima qilish kerak?
O'nta tovar guruhidan to'rttasi tushumning to'rtdan uch qismini beradi. Minimarket misolida ABC tahlilini bosqichma-bosqich bajaramiz va natijani foyda bilan solishtiramiz.
Mirzo Ulug'bek: Samarqand rasadxonasi va yulduzlar jadvali
Mingga yaqin yulduzning o'rnini bitta jadvalga yig'ish — bu nafaqat astronomiya, balki ma'lumotlarni yig'ish, tekshirish va saqlashning ham buyuk ishi edi. Ulug'bek rasadxonasi, "Ziji Sultoniy" va undan bugungi hisobchiga qolgan saboqlar.
Abu Rayhon Beruniy: o'lchash, hisoblash va ilmiy aniqlik
Bitta uzuk og'irligini o'lchash bilan butun bir mamlakat haqida kitob yozish o'rtasida nima umumiy? Beruniy uchun ikkalasi ham bitta qoidaga bo'ysungan: o'zing o'lcha, solishtir, manbani tekshir. Statistikaga ham aynan shu kerak.
Raqamli izlar statistikasi: katta ma'lumotlar rasmiy statistikani qanday o'zgartirmoqda?
Bugun ma'lumotni nafaqat so'rovnoma, balki telefon, to'lov terminali va sun'iy yo'ldosh ham beradi. BMT statistika komissiyasi bu "katta ma'lumotlar"ni rasmiy statistikada ishlatish uchun 2014-yilda alohida guruh tuzdi.
Hammani so'ramasdan bilish: XX asrda tanlanma usuli qanday g'alaba qozondi?
1934-yilda Yeji Neyman tanlanmani to'g'ri tuzish nazariyasini taqdim etdi, 1936-yilda esa ulkan, lekin noto'g'ri tuzilgan so'rov AQSh saylovida sharmandalarcha yanglishdi. Bu ikki voqea statistikaga "ko'p emas, to'g'ri tanla" degan saboqni berdi.
Ketlening "o'rtacha odami": XIX asrda statistika jamiyatni qanday o'lchay boshladi?
Belgiyalik olim Adolf Ketle astronomiyadagi usullarni odamlarga qo'lladi va "o'rtacha odam" g'oyasini o'rtaga tashladi. U boshlagan xalqaro statistika kongresslari esa davlatlar raqamlarini taqqoslash mumkin bo'lishiga xizmat qildi.
London o'lim varaqalari: statistika qanday qilib fan bo'ldi?
1662-yilda galantereya savdogari Jon Graunt cherkovlarning haftalik o'lim varaqalarini jamlab, ulardan hech kim kutmagan xulosalar chiqardi. Do'sti Uilyam Petti bu usulga "siyosiy arifmetika" deb nom berdi.
Loy taxtachadan Domesday kitobigacha: qadimda odamlar nima uchun sanalgan?
Statistika universitetdan emas, davlat omboridan boshlangan: hukmdorlar qancha odamni boqish, qanchasidan soliq olish va askar to'plashni bilishi kerak edi.
Balansni gorizontal va vertikal tahlil qilish: raqamlar ortidagi o'zgarishni qanday ko'rish mumkin?
Ikki yillik balansni yonma-yon qo'yish yetmaydi: o'sish sur'ati va ulushlarni hisoblash kerak. Nonvoyxona misolida ikki oddiy statistik usul.