Florens Naytingeyl: hamshira raqamlar va diagramma bilan armiya kasalxonalarini qanday o'zgartirgan?

Bitta jadval bilan vazirni ishontirish mumkinmi? Agar jadvalda yuzlab qator raqam bo'lsa, ehtimol yo'q: vazir uni oxirigacha o'qimaydi. Ammo raqamlarni bir qarashda tushuniladigan rasmga aylantirsangiz, vaziyat o'zgaradi. XIX asr o'rtalarida buni ingliz hamshirasi Florens Naytingeyl isbotlab bergan.

Florens Naytingeyl kim bo'lgan?

Britannica uni britaniyalik hamshira, statistik va ijtimoiy islohotchi deb ta'riflaydi. U 1820-yil 12-mayda Italiyaning Florensiya shahrida tug'ilgan va 1910-yil 13-avgustda Londonda vafot etgan.

Uning hayotidagi burilish Qrim urushi davriga to'g'ri keladi. Naytingeyl rasmiy ruxsat bilan tuzilgan 38 ayoldan iborat hamshiralar guruhi bilan 1854-yil 21-oktabrda Angliyadan yo'lga chiqqan va noyabr boshida Skutaridagi (hozirgi Istanbul hududi) kazarma kasalxonasiga yetib kelgan (Britannica; Buyuk Britaniya Milliy arxivi). Kasalxonadagi ahvolni kuzatib, u muhim xulosaga keldi: askarlar hayoti uchun jang jarohatlari bilan bir qatorda kasalxona sharoiti ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Nega uni statistik deb atashadi?

Naytingeyl kuzatuvlarini his-tuyg'u bilan emas, raqam bilan isbotlashga harakat qilgan. Qirollik statistika jamiyati ma'lumotiga ko'ra, u 1858-yilda London statistika jamiyatiga (hozirgi Qirollik statistika jamiyati) a'zo bo'lgan va jamiyatning birinchi ayol a'zosi edi. U umrining oxirigacha, ya'ni 50 yildan ko'proq a'zo bo'lib qolgan. A'zolik arizasini imzolaganlar orasida o'sha davrning taniqli tibbiy statistigi Uilyam Farr bor edi.

Farr bilan hamkorlik alohida ahamiyatga ega. York universiteti statistika tarixi sahifasida yozilishicha, Farr Naytingeylga uning statistik obro'siga asos bo'lgan grafiklar turkumini takomillashtirishda yordam bergan. Ya'ni mashhur diagrammalar bir kishining emas, hamshira tajribasi va professional statistik bilimining birgalikdagi mahsuli edi.

"Atirgul diagrammasi" nimani ko'rsatgan?

1858-yilda Naytingeyl armiya sog'lig'i, samaradorligi va kasalxonalarini boshqarish haqidagi katta hisobotini xususiy nashr qildirdi; hisobot harbiy vazirning so'roviga binoan unga taqdim etish uchun tayyorlangan edi. Unda "Sharq armiyasidagi o'lim sabablari diagrammasi" degan rangli grafik bor edi (History of Information).

Diagramma oddiy ustunli grafik emas edi. Lehigh universiteti kutubxonasi ko'rgazmasi va Britannica o'quvchilar ensiklopediyasidagi tavsifga ko'ra: - doira o'n ikkita teng burchakli bo'lakka bo'lingan, har bir bo'lak bir oyni bildiradi; - ranglar o'lim sabablarini ajratib ko'rsatadi; - burchaklar bir xil, radiuslar esa har xil: miqdor bo'lakning maydoni orqali ifodalanadi.

Natijada kasallikdan o'lim jarohatdan o'limga nisbatan qanchalik katta ekani bir qarashda ko'rinardi. Science Museum jurnalidagi maqolaga ko'ra, 1855-yil fevralida Qrimdagi sharoitni tekshirib, tuzatish uchun doktor Jon Sazerlend va muhandis Robert Roulinson boshchiligida sanitariya komissiyasi tayinlangan. Naytingeyl oylarni ikki doiraga ajratgan: statistik Maykl Frendli va hammuallifining tahliliga ko'ra, bu komissiya kelishidan oldingi va keyingi o'limlarni yonma-yon solishtirish imkonini bergan. Rasm shu tariqa "sanitariya hayot saqlaydi" degan da'voning dalili bo'ldi.

Doiraviy diagrammani to'g'ri chizishning siri nimada?

Bu yerda kichik, ammo muhim matematik nozik jihat bor. Bo'lak maydoni radiusning kvadratiga bog'liq. Demak, o'limlar soni 4 barobar ko'p bo'lsa, radius 4 emas, 2 barobar katta chizilishi kerak. Aks holda rasm haqiqatni bo'rttirib yuboradi. Naytingeyl diagrammasida ma'lumot aynan maydon orqali berilgan, shuning uchun uni bugun ham ma'lumotlarni vizuallashtirish darslarida misol qilib ko'rsatishadi.

O'shanda va hozir

Jihat	Naytingeyl davri (1850-yillar)	Bugun
Ma'lumot manbai	Harbiy kasalxona qaydlari, qo'lda yozilgan ro'yxatlar	Elektron tibbiy kartalar, rasmiy statistika bazalari
Grafik qanday chiziladi	Qo'lda, hisob-kitob asosida	Dasturda bir necha soniyada
Kimga mo'ljallangan	Vazir va komissiya a'zolari	Jamoatchilik, rahbarlar, OAV
Asosiy xavf	Hisobdagi xato, ma'lumot yetishmasligi	Noto'g'ri tanlangan grafik, kontekstsiz raqam
Maqsad	Sanitariya islohotiga dalil	Siyosat va boshqaruv qarorlariga dalil

Misol: "Shifo-Nur" klinikasidagi infeksiyalarni doirada ko'rsatish

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli.

Namangandagi shartli "Shifo-Nur" klinikasining bosh hamshirasi Malika uch oy davomida kasalxona ichida yuqqan infeksiya holatlarini sanadi: 1-oyda 40, 2-oyda 90, 3-oyda 160 holat. U Naytingeyl uslubida diagramma chizmoqchi.

Oy	Holatlar	Noto'g'ri yondashuv: radius ∝ son	To'g'ri yondashuv: radius ∝ √son	Radiuslar nisbati (to'g'ri)
1-oy	40	40	√40 ≈ 6,32	1
2-oy	90	90	√90 ≈ 9,49	1,5
3-oy	160	160	√160 ≈ 12,65	2

3-oyda holatlar 1-oydagidan 4 barobar ko'p (160 ÷ 40 = 4). To'g'ri chizilgan diagrammada 3-oy bo'lagining radiusi 2 barobar, maydoni esa 4 barobar katta bo'ladi. Agar Malika radiusni to'g'ridan-to'g'ri songa mutanosib qilsa, maydon 16 barobar katta chiqadi va rahbariyat muammoni haqiqatdagidan 4 barobar og'irroq deb qabul qiladi. To'g'ri diagramma esa "holatlar o'sib boryapti, gigiyena choralarini kuchaytirish kerak" degan xulosani bo'rttirmasdan ko'rsatadi.

Bu tarixda qayerda turadi?

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XVII asrda Jon Graunt London o'lim varaqalaridan qonuniyat izlagan, XIX asrda Ketle jamiyatni "o'rtacha odam" orqali o'lchagan edi. Naytingeyl bu raqamlarni rasmga aylantirib, qaror qabul qiluvchiga yetkazdi. Keyingi bosqichda, XX asrda, tanlanma usuli va matematik statistika ma'lumot yig'ishning o'zini ilmiy asosga qo'ydi.