London o'lim varaqalari: statistika qanday qilib fan bo'ldi?

XVII asr Londonida har hafta "o'lim varaqalari" (Bills of Mortality) chiqardi: qaysi cherkov hududida nechta odam dafn etildi, nechta bola cho'qintirildi. Ko'pchilik ularni faqat vabo yaqinlashyaptimi, yo'qmi, bilish uchun varaqlardi. Jon Graunt esa ularni yillar bo'yicha yig'ib, jadvalga solishga qaror qildi.

Graunt varaqalardan nimani topdi?

1662-yilda uning qisqa kitobi chiqdi: "Natural and Political Observations Made upon the Bills of Mortality" (O'lim varaqalari asosidagi tabiiy va siyosiy kuzatishlar). Matematika ensiklopediyasi uni hayotiy statistika bo'yicha birinchi risola deb ataydi.

Graunt nimalar qildi: - Yillik cho'qintirish va dafn soni asosida London aholisini hisoblash usulini taklif qildi. O'sha paytda shahar kattaligi haqida bo'rttirilgan gaplar yurardi, u esa ularni taxmin bilan emas, hisob bilan tekshirdi - O'g'il va qiz bolalar nisbati bo'yicha birinchi aniq ma'lumotlarni berdi - Matematika ensiklopediyasiga ko'ra, birinchi hayot jadvalini tuzdi: necha kishi qaysi yoshgacha yashashi haqida

Keyinchalik statistik Karl Pirson Grauntni zamonaviy statistikaning otasi deb baholagan. Ko'pchilik uni demografiya asoschilaridan biri deb ham biladi.

Graunt usuli qanday ishlaydi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Yangi Bozor" mahallasida bir yilda 120 ta chaqaloq ro'yxatga olingan. Boshqa mahalladagi aniq ro'yxatdan ma'lumki, u yerda har 1 000 aholiga yiliga 30 ta tug'ilish to'g'ri keladi.

Grauntning hisob vositasi qog'oz, siyoh va qo'lda chizilgan jadvallar edi: u yillar bo'yicha sonlarni qo'lda ko'chirib, qo'shib, nisbatlarni hisoblagan.

Uyma-uy yurmasdan, ma'lum ko'rsatkich va nisbat orqali butun aholini baholash: bu statistikaning eng muhim g'oyalaridan biri. Uning kuchsiz joyi ham bor: agar namunaviy mahalla boshqalarga o'xshamasa, xato katta bo'ladi.

"Siyosiy arifmetika" degani nima edi?

Grauntning do'sti, shifokor va iqtisodchi Uilyam Petti bu yondashuvni qo'llab-quvvatladi va unga "siyosiy arifmetika" deb nom berdi. Petti o'xshash usulni keyinchalik Irlandiya ma'lumotlariga qo'llagan. Ikkalasi birgalikda ingliz "siyosiy arifmetika" maktabining asoschilari hisoblanadi.

G'oya shunday edi: davlat ishlari haqida so'z bilan emas, raqam, og'irlik va o'lchov bilan gapirish kerak. Ba'zilar kitobni aslida Petti yozgan deb taxmin qilgan, ammo ensiklopediyalar bu fikrni yetarli asosga ega emas deb hisoblaydi.

O'shanda va hozir

Graunt sanash bilan cheklanmadi: u sonlardan xulosa chiqardi. Statistika aynan shu nuqtada ro'yxatdan fanga aylandi.