Hayot jadvalidan davlat pensiyasigacha: sug'urta qanday qilib hamma uchun bo'ldi?
Astronom Edmond Halley tuzgan o'lim jadvali hayot sug'urtasiga matematik asos berdi, Germaniyada 1880-yillarda qabul qilingan qonunlar esa sug'urtani millionlab ishchilarga majburiy himoyaga aylantirdi.
Uy yonishini kutish mumkin, lekin odamning qancha yashashini qanday hisoblaysiz? Hayot sug'urtasining eng qiyin savoli shu edi. Unga javobni sug'urtachi emas, kometa bilan mashhur bo'lgan astronom berdi.
Hayot sug'urtasi qanday qilib hisob-kitobga tayana boshladi?
1693-yilda Edmond Halley Qirollik jamiyati jurnalida maqola chop etdi. U Breslau shahridagi tug'ilish va dafn yozuvlaridan foydalanib, bir yilda tug'ilganlardan har bir yoshgacha nechtasi yashab qolishini ko'rsatadigan jadval tuzdi. Halley o'z jadvali bilan umrbod to'lovlar (annuitet) narxini ham hisoblagan.
Keyingi muhim qadam 1762-yilda Londonda tashkil topgan Equitable Society bo'ldi. U badalni odamning yoshiga qarab, o'lim ehtimoliga asoslanib belgilagan. Jamiyat rahbari "actuary" (aktuariy) unvonini olgan, kasb nomi ham shu yerdan tarqalgan. Aktuariylar instituti ma'lumotiga ko'ra, jamiyat 1776-yilda majburiyatlarini ilk bor aktuar usulda baholagan.
Jadval qanday ishlaydi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Faraz qiling, 1 000 ta 40 yoshli odam kuzatildi.
| Yosh | Tirik qolganlar | Shu yil ichida vafot etganlar | Vafot ehtimoli |
|---|---|---|---|
| 40 | 1 000 | 8 | 0,8% |
| 41 | 992 | 9 | 0,9% |
| 42 | 983 | 10 | 1,0% |
Agar 40 yoshli Rustam bir yillik 50 mln so'mlik hayot sug'urtasini olmoqchi bo'lsa, "sof" badal 50 mln × 0,8% = 400 ming so'm atrofida bo'ladi. Yosh oshgan sari ehtimol ham, badal ham oshadi. Equitable g'oyasi aynan shu edi: hammaga bir xil narx emas, xavfga mos narx.
Davlat sug'urtaga nima uchun aralasha boshladi?
XIX asr oxirida zavod ishchisi kasal bo'lsa yoki jarohat olsa, oilasi daromadsiz qolardi. Xususiy polis sotib olishga ko'pchilikning puli yetmasdi. Germaniya kansleri Otto fon Bismark davrida bunga davlat yechimi topildi:
- 1883-yil: kasallik sug'urtasi to'g'risidagi qonun
- 1884-yil: baxtsiz hodisalardan (ishlab chiqarishdagi jarohatdan) sug'urta qonuni
- 1889-yil: keksalik va nogironlik sug'urtasi qonuni
1889-yilgi pensiya tizimi ishchi va ish beruvchi badallari hisobiga qurilgan, davlat ham o'z ulushini qo'shgan. AQSh Ijtimoiy ta'minot boshqarmasining tarix sahifasida yozilishicha, pensiya yoshi dastlab 70 qilib belgilangan va faqat 1916-yilda 65 ga tushirilgan.
Bu sug'urtaning yangi turi edi: endi u ixtiyoriy savdo emas, qonun bilan majburiy, ko'pchilikni qamraydigan himoya bo'ldi.
O'shanda va hozir
| Jihat | XVIII–XIX asrlar | Bugun |
|---|---|---|
| Hayot sug'urtasi narxi | Bitta shahar ma'lumotidan tuzilgan jadval | Katta aholi ma'lumotlari va aktuar modellar |
| Kim sug'urtalanadi | Pul to'lay oladigan oz sonli mijozlar | Keng aholi qatlamlari |
| Ishchini kim himoya qiladi | Asosan oila va xayriya | Ijtimoiy sug'urta tizimlari |
| Hisob-kitob qiluvchi | Bir nechta matematik | Aktuariylik kasbi |
Halley jadvali va Bismark qonunlari bir xil xulosaga olib keldi: xavfni oldindan hisoblash mumkin bo'lsa, uni katta guruh orasida bo'lish ham mumkin.
Yana qarang
Manbalar
- E. Halley, "An estimate of the degrees of the mortality of mankind...", Philosophical Transactions, 1693 · Breslau shahri tug'ilish va dafn ma'lumotlari asosidagi jadval
- "Edmond Halley, astronomer and actuary", Journal of the Institute of Actuaries (Cambridge) · Halley jadvali va annuitet narxini hisoblash
- Institute and Faculty of Actuaries: Equitable Life tarixi · 1762-yilda tashkil topgan Equitable Society, "actuary" unvoni, 1776-yilgi aktuar baholash
- U.S. Social Security Administration: Otto von Bismarck (tarix sahifasi) · 1889-yilgi keksalik sug'urtasi
- U.S. Social Security Administration: "Age 65 Retirement" · dastlabki pensiya yoshi 70, 1916-yilda 65 ga tushirilgani
- Britannica: Social security, Historical evolution · Germaniyaning ijtimoiy sug'urta tizimi
- Misol va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar