Tontina: vafot etganning ulushi tirik qolganga o'tsa, pul qanday ishlaydi?

Tasavvur qiling: o'nta qo'shni bir idishga bir xil miqdorda pul soladi va shartlashadi: "Yigirma yildan keyin idishdagi hamma pul faqat tirik qolganlar o'rtasida bo'linadi". Birinchi yillarda hamma bir-biriga omon bo'lishni tilaydi. Oxirida esa kimdir uzoq yashashni, ehtimol, boshqalarning ketishini ham kutib o'tiradi. Bu hazil emas. Shunday tuzilma tontina deb ataladi: u davlat qarzi sifatida ham, sug'urta mahsuloti sifatida ham ishlatilgan va oxirida katta tekshiruvga uchragan.

Bu maqola bitta savolga javob beradi: tontina qanday paydo bo'lgan, nega sug'urtaga ko'chgan va nega uni buxgalter bugun ham bilishi foydali?

Tontina nima va nomi qayerdan?

Tontinaning mohiyati oddiy: ishtirokchilar pul qo'yadi, vafot etgan ishtirokchining ulushi merosxo'rga qaytarilmaydi, balki tirik qolganlar o'rtasida taqsimlanadi. Natijada har bir omon qolgan ishtirokchi vaqt o'tgani sari ko'proq oladi.

Nomi Lorenzo de Tonti ismidan olingan. Ensiklopediyalarda u tontina g'oyasini ishlab chiqqan Neapollik moliyachi sifatida tilga olinadi. G'oya XVII asrning o'rtalarida, Fransiya hukumati qarz olishi uchun taklif qilingan deyiladi, ammo aniq yil va tafsilotlar turli matnlarda farq qiladi, shuning uchun yilni aytmaymiz. Fransiyada bunday qarz amalda 1689-yilda chiqarilgan.

Davlat nega tontinadan qarz olgan? Fransiya, 1689

Davlat qo'shimcha pul izlaganda oddiy qarzdan boshqa yo'llarni ham sinaydi. Tontinaning o'ziga xosligi shartda edi: kreditor vafot etsa, uning ulushi merosxo'rga emas, tirik qolgan kreditorlarga o'tardi. Fransiyada 1689-yildan 1759-yilgacha Bosh nazorat (Contrôle général) bunday qarzni o'n marta chiqargan (Gallais-Hamonno tadqiqoti). Muallifning tavsifiga ko'ra, bu qarzlarda tirik qolgan obunachilar har yili o'z foizini olgan va unga qo'shimcha ravishda vafot etgan obunachilarning foizini ham o'zaro bo'lib olgan.

Kreditor uchun bu uzoq umr ko'rishga qilingan tikish edi: kim uzoq yashasa, katta ulush oladi.

Angliya, 1693: urush, umid va g'alati statistika

1693-yilda qirol Uilyam hukumati Fransiya bilan urushni moliyalashtirish uchun birinchi hukumat tontinasini chiqardi (Milevskyning aytishicha). Maqsad taxminan bir million funt sterling yig'ish edi, lekin Milevsky yetarli odam bu tontinani sotib olmaganini ham aytadi.

Keyinchalik iqtisodchilar bu tontinaning ma'lumotlariga qaytdilar. Milevskyning 2014-yilgi maqolasi qayd etilgan omon qolish ko'rsatkichlari o'sha davr aholisining o'lim darajasiga nisbatan g'ayrioddiy yuqori bo'lganmi, degan savolni tekshiradi va buni tanlov (sog'lom odamlar ko'proq yozilgani) yoki firibgarlik bilan izohlash kerakmi, deb so'raydi. Bu bizga ahamiyatli saboq beradi: pul to'lovi odamning umriga bog'langanda yoshni, sog'liqni va hujjatlarni tekshirish ham shartnomaning bir qismiga aylanadi.

Okeanning narigi tomonida: tontina sug'urtasi (1868-yildan)

XIX asrda tontina g'oyasi davlat qarzidan hayot sug'urtasiga ko'chdi. Ransom va Sutch tadqiqotiga ko'ra, tontina sug'urtasi 1868-yilda joriy etilgan va unda hayot sug'urtasi bilan keksalikka jamg'arishning g'ayrioddiy shakli birlashtirilgan edi. Britannica Hyde haqida yozishicha, yillik dividend o'rniga imtiyozlar polis ma'lum muddatga yetgach to'langan, ya'ni to'lov oldindan belgilangan muddat tugashiga bog'langan. Amerika bozorida bu mahsulot shu darajada ommalashganki, 1905-yilga kelib amaldagi hayot sug'urtasining taxminan uchdan ikki qismi shu turda bo'lgan.

Taklifning mantig'i oddiy edi: "Siz uzoq yashasangiz, ko'p olasiz". Ammo keyingi tekshiruv bu biznesni korrupsiya va isrofgarchilikda aybladi, bu haqda keyingi bo'limda.

1905-1906: tekshiruv nega taqiqqa olib keldi?

1905-yilda Nyu-York shtati qonun chiqaruvchi organi hayot sug'urtasi kompaniyalarini tekshirishni boshladi. Bu tekshiruv Armstrong tekshiruvi nomi bilan mashhur. Ransom va Sutchning yozishicha, tontina sug'urtasini sotish 1906-yilda taqiqlangan, chunki tekshiruv bu biznesni korrupsiya va isrofgarchilikda ayblagan.

Bu masalada baho yakdil emas. Ransom va Sutch tontina sug'urtasi aktuar jihatdan sog'lom va keksalikka jamg'arish uchun jozibali bo'lgan, taqiq esa, ehtimol, shart emas edi, degan fikrni bildiradi. Bu mualliflarning xulosasi, shuning uchun taqiqni to'g'ri yoki noto'g'ri deb qat'iy aytmaymiz.

O'shanda va hozir

Bugungi misol: "Nur Servis" kichik jamg'arma fondi

Faraz qiling, "Nur Servis" MChJ (shartli nom) xodimlari uchun bayramona jamg'arma fondi tashkil qildi. Yigirma xodimning har biri jami 2 000 000 so'm qo'yadi. Fond summasi 20 × 2 000 000 = 40 000 000 so'm (hisob python bilan tekshirilgan). Faraz qilaylik, yigirma yildan keyin 12 kishi tirik, 8 kishi vafot etgan va tontina qoidasi bo'yicha fond tirik qolganlar o'rtasida teng bo'linadi (foiz va inflyatsiya hisobga olinmagan, soddalashtirilgan hol).

• Har bir tirik ishtirokchi: 40 000 000 / 12 = 3 333 333,33 so'm.
• Uning sof daromadi: 3 333 333,33 − 2 000 000 = 1 333 333,33 so'm, ya'ni qo'ygan pulidan 66,67% ko'proq.
• Vafot etgan 8 kishining merosxo'rlari: 8 × 2 000 000 = 16 000 000 so'm yo'qotgan, bu pul tirik qolganlarga o'tgan.
• Tekshiruv: 12 × 3 333 333,33 ≈ 40 000 000 so'm (tiyin yaxlitlanishigacha), ya'ni fond to'liq taqsimlandi.

Bu misol nega tontina oddiy jamg'armadan farq qilishini ko'rsatadi: ishtirokchilar o'rtasida pul "ko'chadi", jami summa esa o'zgarmaydi. Ayni shu sababli bunday tuzilma jamg'arma emas, tavakkalchilikka ko'proq o'xshaydi. Bu misol muallif tomonidan tuzilgan, shartli. Buxgalteriya yozuvlarini keltirmaymiz, chunki uning qanday hisobga olinishi shartnomaning huquqiy shakliga bog'liq va aniq standart bandiga tayanmasdan yozish noto'g'ri bo'lardi.

Sug'urta tontinadan nimasi bilan farq qiladi?

Oddiy sug'urtada ishtirokchilar bir-biridan ayirib olinmaydi. Mukofot to'lagan kishi, hodisa yuz bersa, shartnomada yozilgan to'lovni oladi. Sug'urtalovchi esa ko'p mijozlar orasida xavfni taqsimlaydi. Bu g'oyani biz Halley jadvali va aktuar hisob haqidagi maqolada ko'rgan edik. Tontinada esa kim kimning hisobidan yutishi ishtirokchilar umriga bog'liq, shuning uchun u tavakkalchilik o'yiniga yaqinroq. Yana bir farq: oddiy sug'urta kompaniyasi to'lov majburiyatini oldindan aniq hisoblab qo'yadi, tontinada esa har kimning ulushi oxirgi yillargacha noma'lum qoladi.

Bugungi buxgalter uchun saboq

1. "Qancha olaman" oldindan aniq bo'lmasa, uni foyda deb yozib bo'lmaydi. Tontinada har bir ulush ishtirokchilar soniga bog'liq. Bu muallifning amaliy maslahati: shunga o'xshash holatlarda daromadni kutilgan summa bo'yicha emas, to'lov aniq bo'lgandan keyin ko'rib chiqish ehtiyotkorroq. Aniq tan olish qoidasi uchun tegishli BHMS bandini ochib ko'ring.
2. Shartnoma matni hisob siyosatidan muhimroq. Bir xil nomdagi mahsulot turli shartlarda butunlay boshqacha iqtisodiy mazmunga ega bo'lishi mumkin. Operatsiyani hisobga olishdan oldin shartnomaning kimga nima berishini o'qing.
3. Omon qolish va ishtirokchilar tarkibi shartnoma natijasini o'zgartiradi. 1693-yilgi Angliya tontinasi ma'lumotlari bo'yicha tadqiqotchilar omon qolish ko'rsatkichlarining ishonchliligi haqida savol qo'ygan. Auditorlik tekshiruvida ham ishtirokchilar ro'yxati va asoslovchi hujjatlar muhim.
4. Mahsulot ommalashishi uni xavfsiz qilmaydi. 1905-yilga kelib tontina sug'urtasi amaldagi hayot sug'urtasining taxminan uchdan ikki qismini tashkil etgan, lekin 1906-yilda uning sotuvi taqiqlangan. Hisobot ham, mahsulot ham faqat sotuv hajmi bilan emas, shaffofligi bilan baholanadi.
5. Hamkorni "bir-birining hisobidan yutadigan" tuzilmaga jalb qilishdan oldin ehtiyot bo'ling. Biznes uchun fond yoki jamg'arma tashkil qilishda uning huquqiy shakli va nazorat qilinishini oldindan aniqlang.

Tontina tarixi bir narsani ko'rsatadi: pul tuzilmasi chiroyli g'oyaga asoslangan bo'lishi mumkin, lekin shartlar shaffof va nazorat qilinadigan bo'lmaguncha, u ishonchni yo'qotadi. Zamonaviy sug'urtada shartlarning oldindan yozilishi va nazorat shu sababdan ham qadrlanadi.