Sug'urta nima: ko'pchilik oz-ozdan to'lab, bittasining katta zararini qanday qoplaydi?

Shaharda yuzta kafe bor. Har biri yong'indan qo'rqadi: oshxonada olov, gaz, elektr. Yong'in kamdan-kam bo'ladi, lekin bo'lsa, bitta kafe egasi uchun bu butun jamg'armasidan ayrilish demak. Endi tasavvur qiling: yuzta egasi har biri yiliga 500 000 so'mdan umumiy «qozon»ga pul tashlashga kelishdi. Qozonda 100 × 500 000 = 50 000 000 so'm yig'iladi. Yil davomida bitta kafeda yong'in chiqib, 40 000 000 so'mlik zarar bo'lsa, shu qozondan qoplanadi. Har kim oz yo'qotdi, hech kim butunlay sinmadi. Bu sug'urtaning asosiy g'oyasi.

Sug'urta nima?

Sug'urta bu kelishilgan haq evaziga shartnomada ko'rsatilgan kutilmagan hodisa yuz berganda zararni qoplash va'dasi. Bir tomonda pul to'lab himoya oladigan sug'urta qildiruvchi, ikkinchi tomonda pullarni yig'ib, zararni qoplaydigan sug'urtalovchi (sug'urta kompaniyasi) turadi.

Asosiy so'zlar:

• Sug'urta mukofoti: himoya uchun to'lanadigan haq. Nomiga aldanmang: uni mijoz olmaydi, aksincha, o'zi to'laydi.
• Sug'urta hodisasi: shartnomada ko'rsatilgan, zararni qoplashga asos bo'ladigan voqea.
• Polis: shartnoma tuzilganini tasdiqlaydigan hujjat.

Yuqoridagi misolda ko'rgan g'oyamizning ilmiy nomi risklarni birlashtirish: har bir ishtirokchi uchun oldindan aytib bo'lmaydigan katta xavf ko'pchilik uchun hisoblab bo'ladigan kichik to'lovga aylanadi. Haqiqiy sug'urtalovchi, albatta, faqat qozonni ushlab turmaydi: u xavfni hisoblaydi, o'z xarajatlarini qoplaydi va zaxira saqlaydi.

So'z qayerdan kelgan?

O'zbekcha «sug'urta» so'zining kelib chiqishi haqida ishonchli lug'atlarda bir xil, aniq ma'lumot topa olmadik, shuning uchun bu yerda taxmin qilmaymiz.

Inglizcha insurance so'zining yo'li esa ma'lum. Online Etymology Dictionary ma'lumotiga ko'ra, «insure» fe'li «ensure» so'zining imlo varianti bo'lib, anglo-fransuzcha enseurer so'zidan kelgan: en- «qilmoq» va qadimgi fransuzcha seur «ishonchli, aniq». So'zma-so'z: «ishonchli qilmoq». Shu lug'atga ko'ra, «to'lov evaziga zarardan himoya» degan tijorat ma'nosi ingliz tilida 1650-yillardan qayd etilgan, undan oldin bu ma'noda «assurance» so'zi ishlatilgan.

Nom mohiyatni yaxshi aytadi: sug'urta xavfni yo'qotmaydi, lekin kelajakni ishonchliroq qiladi.

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Sug'urtaning asosiy maqsadi: kutilmagan hodisa keltiradigan katta zararni ko'pchilik orasida bo'lib, ayrim odam yoki korxonaning moliyaviy barqarorligini saqlash. Amalda u quyidagilarga yordam beradi:

1. Bitta hodisa butun ishni yo'q qilmasligi uchun. Kafe yonsa, egasi qaytadan boshlashga pul topadi.
2. Kredit olishni osonlashtirish uchun. Garovga qo'yilgan mulk sug'urtalangan bo'lsa, bank uchun xavf kamayadi.
3. Oila tinchligi uchun. Uy, avtomobil yoki sog'liq sug'urtasi kutilmagan katta xarajatni oldindan ma'lum kichik to'lovga aylantiradi.
4. Xarajatni rejalashtirish uchun. Korxona uchun «yong'in bo'lsa-chi?» degan noaniqlik o'rniga yillik mukofot degan aniq raqam paydo bo'ladi.

Kim bilan ishlaydi va kim hissa qo'shgan?

Sug'urta sohasida agent va broker mijoz bilan ishlaydi, aktuariy xavf va narxni hisoblaydi, buxgalter esa mukofot va to'lovlarni hisobda aks ettiradi.

Sug'urta qanday paydo bo'lganini bilish uchun tarix maqolalari: «Sug'urta qayerdan boshlangan: yukni dengizga tashlagan savdogarga kim pul to'lagan?», «Qahvaxona va yong'in: London sug'urtani qanday biznesga aylantirdi?» va «Halley jadvali: hayot sug'urtasi narxi qanday hisoblangan?». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda sug'urta shartnomasining ishtirokchilari va asosiy atamalarini bir misolda batafsilroq ko'rib chiqamiz.