Sug'urta qayerdan boshlangan: yukni dengizga tashlagan savdogarga kim pul to'lagan?
Sug'urta polisdan ancha oldin dengizda tug'ilgan: kema cho'kmasligi uchun bir savdogarning yuki tashlansa, zararni hamma bo'lishgan. Qadimgi Rim huquqida saqlangan bu qoida bugun ham ishlaydi.
Bo'ronda chayqalayotgan kemani tasavvur qiling. Kapitan buyuradi: "Og'ir yuklarni dengizga!" Bitta savdogarning qoplari suvga ketadi, qolganlarniki omon qoladi. Adolatmi bu? Qadimgi dengizchilar "yo'q" degan va bir qoida o'ylab topgan. Sug'urta g'oyasining eng qadimgi yozma izlaridan biri shu.
- Qoidaning nomi. Rim huquqida u "Lex Rhodia de iactu" (yukni tashlash haqidagi Rodos qonuni) deb ataladi va Yustinian Digestalarining alohida titulida (14.2) saqlangan.
- Mohiyati. Kemani yengillatib qutqarish uchun tashlangan yuk zarari kema va yuki saqlab qolinganlarning hammasi tomonidan qoplanadi: hamma uchun berilgan narsa hammaning ulushi bilan qaytariladi.
- Faqat tashlash emas. Tadqiqotchilar yozishicha, qoida kemani qaroqchilardan sotib olish uchun berilgan to'lovga ham qo'llangan.
- Shart: natija bo'lishi kerak. Agar yuk tashlansa-yu, kema baribir halok bo'lsa, ulush talab qilinmagan, chunki qurbon berilgan maqsadga erishilmagan.
- Kelib chiqishi bahsli. Olimlar qoida rostdan Rodos orolidan olinganmi yoki uni Rim huquqshunoslari o'zlari ishlab chiqqanmi, degan savolda hamon bir fikrga kelmagan.
- Bugungi merosi. Dengiz sug'urtasida "umumiy avariya" (general average) degan tushuncha bor: umumiy xavfdan qutulish uchun qilingan xarajatni barcha manfaatdorlar bo'lishadi. Tadqiqotchilar uni aynan shu qadimiy qoidaning davomi deb biladi.
- Nima uchun paydo bo'ldi va qanday hisoblangan? Dengiz savdosida bitta bo'ron savdogarni butunlay xonavayron qilishi mumkin edi. Qoida mantiqiga ko'ra hisob uchun maxsus vosita kerak bo'lmagan: qutqarilgan qiymatlar qo'shilgan va zarar oddiy nisbat bilan bo'lingan (quyidagi misolga qarang).
- Sug'urta bilan bog'liqligi. Bu hali polis emas, sug'urta kompaniyasi ham yo'q. Lekin asosiy g'oya o'sha: bir kishining katta zarari ko'pchilik o'rtasida kichik ulushlarga bo'linadi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Shamol" kemasi 300 mln so'mlik, uning ichidagi yuk egalari: Bahodirning 60 mln, Dilnozaning 40 mln so'mlik moli. Jami qutqariladigan qiymat 400 mln so'm. Bo'ronda Dilnozaning 20 mln so'mlik yuki tashlandi.
| Ishtirokchi | Qiymat, mln so'm | Ulush (5%), mln so'm |
|---|---|---|
| Kema egasi | 300 | 15 |
| Bahodir | 60 | 3 |
| Dilnoza | 40 | 2 |
| Jami | 400 | 20 |
Ulush darajasi: 20 ÷ 400 = 5%. Dilnoza 20 mln yo'qotdi, lekin o'zi ham 2 mln ulush beradi va boshqalardan 18 mln oladi. Natijada har kim o'z qiymatining 5 foizini yo'qotadi, zarar bir kishining boshiga tushmaydi.
Yana qarang
Manbalar
- J. Dostalík, "Lex Rhodia de iactu and general average", Gdańskie Studia Prawnicze · Yustinian Digestalarining 14.2-titulidagi qoida va umumiy avariya bilan bog'liqligi
- "Rhodian law as a prototype of the claim for damage", Gdańskie Studia Prawnicze · qoida qaroqchilarga to'langan to'lovga ham tatbiq etilgani
- Columbian Insurance Co. ishi bo'yicha AQSh sud qarori (Federal Cases, 5-jild) · kema baribir halok bo'lsa, ulush to'lanmasligi haqidagi qadimiy qoida izohi
- Misol va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar