Ketlening "o'rtacha odami": XIX asrda statistika jamiyatni qanday o'lchay boshladi?

Yulduzlarni kuzatgan astronomlar bitta nuqtani ko'p marta o'lchaganda har safar biroz boshqa son chiqishini bilardi va o'rtachasini olishardi. Belgiyalik astronom va matematik Adolf Ketle savol berdi: odamlarning bo'yi, vazni, hatto xulq-atvori ham shunday "o'rtacha" atrofida to'planmaydimi?

• 1835-yilgi kitob. Ketlening eng ta'sirli asari "Sur l'homme et le développement de ses facultés, ou Essai de physique sociale" (Inson va uning qobiliyatlari rivoji yoki ijtimoiy fizika tajribasi) 1835-yilda chiqdi.
• "O'rtacha odam" (l'homme moyen). Kitobda Ketle jamiyatni bir butun sifatida tavsiflash uchun "o'rtacha odam" tushunchasini taklif qildi: insonlarning belgilari markaziy qiymat atrofida to'planishini ko'rsatdi.
• "Ijtimoiy fizika". Ketle jamiyatni ham tabiat kabi qonuniyatlar bilan o'rganish mumkin, deb hisobladi. Shuning uchun asarini "ijtimoiy fizika" deb atadi.
• Bahs uyg'otdi. Kitobga bildirilgan e'tirozlarning ko'pi "o'rtacha odam" g'oyasiga tegishli edi: agar jinoyatlar soni yildan yilga barqaror bo'lsa, inson xatti-harakati oldindan belgilanganmi, iroda erkinligi qayerda qoladi, degan savol tug'ildi.
• Xalqaro kongress. Ketle 1853-yilda Bryusselda birinchi Xalqaro statistika kongressiga raislik qildi. Keyin bunday kongresslar boshqa shaharlarda ham o'tkazilib turdi va davlatlar ma'lumotlarini taqqoslash mumkin bo'lishi uchun kelishuvlarga erishildi.
• Qo'l mehnatidan mashinaga. XIX asrda jadvallar qo'lda chizilib, sonlar qog'ozda sanalgan. AQShda 1880-yilgi aholi ro'yxatini qo'lda qayta ishlash yillab cho'zilgan: manbalarda taxminan yetti-sakkiz yil deb ko'rsatiladi. Shuning uchun 1890-yilgi ro'yxat uchun Herman Hollerit teshikli kartalar bilan ishlaydigan elektr hisoblash mashinasini taklif qildi: kartadagi teshik elektr zanjirini ulab, hisoblagich bir birlikka oshgan.
• Statistika davlat ishiga aylandi. XIX asrda raqamlar faqat hukmdor uchun emas, jamiyatni tushunish uchun ham to'plana boshladi: tug'ilish, o'lim, jinoyat, sog'liq. Ketle bu ma'lumotlarni bir tilda gapirishga undagan olimlardan biri edi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Tong" maktabida 7-sinfdagi 5 o'quvchining bo'yi o'lchandi: 148, 152, 150, 155, 145 sm. O'rtacha: (148 + 152 + 150 + 155 + 145) ÷ 5 = 150 sm. Bu "o'rtacha o'quvchi" sinfda aslida yo'q bo'lishi ham mumkin, lekin u sinf haqida bir raqamda ko'p narsa aytadi: masalan, parta balandligini tanlashda. Ketlening g'oyasi ham shunday ishlagan, uning xavfi ham shu yerda: o'rtacha raqam har bir aniq odamni tasvirlamaydi.