Davlat statistikasidan rasmiy statistikagacha: O'zbekistonda statistika qonunlari va 2026-yilgi aholi ro'yxati
O'zbekistonda statistika ishini avval 2002-yilgi "Davlat statistikasi to'g'risida"gi Qonun, 2021-yildan esa "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun tartibga soladi. Statistika idorasi 2022 va 2025-yillarda qayta tashkil etildi, 2026-yil boshida esa 1989-yildan beri birinchi umumxalq aholi ro'yxati o'tkazildi. Qisqa tezislar va aholi soni o'zgarganda jon boshiga ko'rsatkich qanday o'zgarishi haqida hisob.
Inflyatsiya, ishsizlik, yalpi ichki mahsulot, aholi soni: bu raqamlarni har kuni yangiliklarda eshitamiz. Ularni kim, qanday qoida bilan hisoblaydi? O'zbekistonda bu savolga ikki qonun va bir necha marta qayta tashkil etilgan statistika idorasi tarixi javob beradi.
Asosiy tezislar
- 2002-yil: "Davlat statistikasi to'g'risida"gi Qonun. Qonun 2002-yil 12-dekabrda, 441-II-son bilan qabul qilingan va keyingi yillarda bir necha bor o'zgartirilgan (Spinform, PRG.kz).
- 2021-yil: "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun. Yangi qonun 2021-yil 11-avgustda, O'RQ-707-son bilan qabul qilingan: Qonunchilik palatasi uni 2021-yil 7-mayda qabul qilgan, Senat 26-iyunda ma'qullagan (LexUZ, Milliy statistika qo'mitasi). 2002-yilgi qonun shu qonunga muvofiq kuchini yo'qotgan (PRG.kz).
- "Davlat"dan "rasmiy"ga. Nomdagi o'zgarish tasodif emas. Milliy statistika qo'mitasi tushuntirishiga ko'ra, "davlat statistikasi" o'rniga "rasmiy statistika" atamasi kiritildi: endi rasmiy statistikani faqat statistika idorasi emas, uni tayyorlab tarqatadigan boshqa vazirlik va idoralar ham ishlab chiqaradi. Qonun loyihasida BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasining namunaviy qonuniga tayanilgan.
- 2022-yil oxiri: Statistika agentligi. Prezidentning 2022-yil dekabrida qabul qilingan hujjatlari bilan Davlat statistika qo'mitasi Statistika agentligiga aylantirilib, Prezident huzuriga o'tkazildi (Kun.uz); 2023-yilgi rasmiy xabarlarda idora "Prezident huzuridagi Statistika agentligi" deb atalgan (stat.uz).
- 2025: Milliy statistika qo'mitasi. Prezidentning 2025-yil 24-fevraldagi PF-27-son Farmoni bilan agentlik Milliy statistika qo'mitasiga aylantirildi (stat.uz, Kun.uz).
- 2026: 1989-yildan beri birinchi aholi ro'yxati. Aholi va qishloq xo'jaligi ro'yxati 2026-yil 15-yanvardan 28-fevralgacha o'tkazildi. Dastlabki natijalarga ko'ra aholi soni 39 047 321 kishi, aholining 82,3 foizi onlayn ro'yxatga olingan (aholi.stat.uz, The Star, Daryo, Trend).
- Hisob-kitob va sanoq farqi. Yep.uz va The Times of Central Asia yozishicha, sanoq natijasi joriy statistik baholashdan taxminan 810 ming kishiga ko'p chiqqan. Bu ro'yxatlarning asosiy vazifasini ko'rsatadi: yillar davomida tug'ilish, o'lim va ko'chish asosida yuritilgan hisobni vaqti-vaqti bilan haqiqiy sanoq bilan "to'g'rilash".
O'shanda va hozir
| Jihat | 2002–2021-yillar | Bugun |
|---|---|---|
| Asosiy qonun | "Davlat statistikasi to'g'risida" (441-II, 2002-yil 12-dekabr) | "Rasmiy statistika to'g'risida" (O'RQ-707, 2021-yil 11-avgust) |
| Idora | Davlat statistika qo'mitasi (2022-yil oxirigacha; keyin Statistika agentligi) | Milliy statistika qo'mitasi (PF-27, 2025-yil 24-fevral) |
| Oxirgi umumxalq aholi ro'yxati | 1989-yildagi ro'yxat | 2026-yil 15-yanvar – 28-fevral |
| Ro'yxatga olish usuli | — | Aholining 82,3 foizi onlayn, qolganlari uyma-uy yurib planshet orqali |
Misol: aholi soni o'zgarsa, jon boshiga ko'rsatkich nima bo'ladi?
Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan. Aholi sonlari rasmiy dastlabki natija va joriy baholashdan olingan, 390 trln so'mlik ko'rsatkich esa shartli.
Tasavvur qiling, qandaydir umummilliy ko'rsatkich (masalan, yillik xizmatlar hajmi) shartli ravishda 390 trln so'm. Uni aholi soniga bo'lib, jon boshiga to'g'ri keladigan miqdorni topamiz:
| Maxraj | Aholi soni | Jon boshiga |
|---|---|---|
| Joriy statistik baholash (2026-yil 1-yanvar holatiga) | 38 236 704 | 10 199 624 so'm |
| 2026-yilgi ro'yxat (dastlabki) | 39 047 321 | 9 987 881 so'm |
| Farq | +810 617 kishi | −211 743 so'm (taxminan −2,1%) |
Tekshiruv: 39 047 321 − 38 236 704 = 810 617 kishi, bu baholashdan taxminan 2,12% ko'p. Surat (390 trln) o'zgarmasa ham, maxraj kattalashgani uchun jon boshiga ko'rsatkich taxminan 2,1% kamaydi.
Amaliy saboq: jon boshiga hisoblangan ko'rsatkichlarni turli yillar bo'yicha solishtirganda, aholi soni qaysi manbadan olinganiga qarang. Ro'yxatdan keyin ko'rsatkichlar qayta hisoblanishi mumkin, shuning uchun eski jadval bilan yangisini to'g'ridan-to'g'ri qo'shib yubormaslik kerak.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: qadimda aholi soliq va askar uchun sanalgan, XX asrda tanlanma usuli hammani so'ramasdan bilish imkonini berdi. 2026-yilgi ro'yxatda esa aholining katta qismi o'zini internet orqali ro'yxatdan o'tkazdi: bu raqamli davr statistikasining amaliy ko'rinishi.
Yana qarang
Manbalar
- Spinform: "Davlat statistikasi to'g'risida"gi Qonun, 2002-yil 12-dekabr, 441-II (kuchini yo'qotgan) · qonunning sanasi va raqami; keyinchalik o'zgartirilgani
- PRG.kz: "Davlat statistikasi to'g'risida"gi Qonun · 2002-yil 12-dekabrdagi 441-II-son Qonun 2021-yil 11-avgustdagi O'RQ-707-son Qonunga muvofiq kuchini yo'qotgani
- LexUZ: "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun, 2021-yil 11-avgust, O'RQ-707 · Qonunchilik palatasi 2021-yil 7-mayda qabul qilgani, Senat 2021-yil 26-iyunda ma'qullagani
- Milliy statistika qo'mitasi: "Rasmiy statistika to'g'risida"gi yangi qonunning mazmun-mohiyati · qonun 2021-yil 11-avgustda O'RQ-707-son bilan qabul qilingani; BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasining rasmiy statistika bo'yicha namunaviy qonuniga tayanilgani
- Kun.uz: Tax and customs authorities combined with Economy and Finance Ministry system (2022-yil 24-dekabr) · Davlat statistika qo'mitasi Statistika agentligiga aylantirilib, Prezident huzuriga o'tkazilgani
- Milliy statistika qo'mitasi: Prezident huzuridagi Statistika agentligining 2023-yil I chorak yakunlari bo'yicha hay'at yig'ilishi · 2023-yilda idora "Prezident huzuridagi Statistika agentligi" nomi bilan ishlagani
- Milliy statistika qo'mitasi: PF-27-son Farmonning mazmun-mohiyati yuzasidan matbuot anjumani · "Statistika ishlarini tashkil etish va yuritish tizimini yangi bosqichga olib chiqish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PF-27-son Farmon
- Kun.uz: Uzbekistan transforms Statistics Agency into National Statistics Committee (2025-yil 1-mart) · Statistika agentligi Milliy statistika qo'mitasiga aylantirilgani
- The Diplomat: In early 2026, Uzbekistan aims to conduct first census since 1989 · aholi ro'yxati 1989-yildan beri birinchi bo'lishi; 2026-yil boshiga belgilangani
- Milliy statistika qo'mitasi (aholi.stat.uz): 2026-yilda o'tkazilgan aholi va qishloq xo'jaligi ro'yxatining dastlabki natijalari · ro'yxat 2026-yil 15-yanvardan 28-fevralgacha o'tkazilgani; aholining 82,3 foizi onlayn ro'yxatga olingani; dastlabki aholi soni
- The Star: Uzbekistan population exceeds 39 mln: preliminary census results (2026-yil 1-iyul) · dastlabki natijalarga ko'ra aholi 39 milliondan oshgani
- Daryo: Uzbekistan's first census since 1989 reveals ethnic composition of 39mn population (2026-yil 30-iyun) · 1989-yildan beri birinchi ro'yxat; aholi soni taxminan 39 million
- Yep.uz: Census finds Uzbekistan has 810,000 more residents than statistical estimates showed · ro'yxat natijasi joriy statistik baholashdan taxminan 810 ming kishiga ko'p chiqqani
- The Times of Central Asia: Uzbekistan census reveals bigger population, younger pressure and planning gaps · ro'yxat natijasi 39 047 321 kishi, joriy statistik baholash 38 236 704 kishi, farq 810 617 kishi
- Trend: Uzbekistan's first post-independence census puts population at 39 million · aholining 82,3 foizi onlayn ro'yxatga olingani, qolganlari uyma-uy yurib planshet orqali
- Jon boshiga ko'rsatkich misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan; 390 trln so'mlik ko'rsatkich shartli, aholi sonlari yuqoridagi manbalardan; hisob python bilan tekshirilgan