Statistika nima: «davlat ishlari» haqidagi fan qanday qilib raqamlar tiliga aylangan?

Bobur sartaroshxona ochdi va bir hafta davomida har kuni nechta mijoz kelganini yozib bordi: dushanba 12, seshanba 15, chorshanba 9, payshanba 14, juma 20, shanba 25, yakshanba 10. Bu yettita raqamdan u ko'p narsani bilib olishi mumkin: o'rtacha qancha odam keladi, qaysi kuni ko'proq usta kerak, qaysi kuni dam olish mumkin. Raqamlardan xulosa chiqarish san'atining nomi statistika.

Statistika nima?

Statistika bu ko'p sonli hodisalar haqida ma'lumot yig'ish, uni tartibga solish, tahlil qilish va xulosa chiqarish haqidagi fan. Bitta mijoz qachon kelishini hech kim aytolmaydi, lekin yuzlab mijozlar haqidagi ma'lumot aniq qonuniyatni ko'rsatadi.

Boburning raqamlarida buni ko'ramiz:

• O'rtacha arifmetik: (12 + 15 + 9 + 14 + 20 + 25 + 10) / 7 = 105 / 7 = 15 mijoz kuniga.
• Mediana: raqamlarni o'sish tartibida tizamiz: 9, 10, 12, 14, 15, 20, 25. O'rtada turgani 14.
• Xulosa: juma va shanba kunlari mijoz ancha ko'p (20 va 25), shuning uchun shu ikki kunga qo'shimcha usta kerak.

Statistikaning ikki yuzi bor: biri ma'lumot yig'ish (sanash, so'rov, ro'yxat), ikkinchisi uni tushunish (o'rtacha, o'zgarish, bog'liqlik).

So'z qayerdan kelgan?

So'zning ildizi lotincha status «holat» va «davlat» so'ziga borib taqaladi. Merriam-Webster lug'atiga ko'ra, nemischa Statistik dastlab «siyosiy faktlar va raqamlarni o'rganish» degan ma'noni bildirgan. Online Etymology Dictionary esa italyancha statista «davlat ishlarini biluvchi» so'zini ham shu oilaga qo'shadi.

Shu lug'atga ko'ra, nemischa so'zni olim Gotfrid Axenval (1719–1772) 1748-yildagi asarida ommalashtirgan, balki o'zi yasagan. Ingliz tilida esa so'z 1770-yildan qayd etilgan va dastlab «davlat yoki jamiyat holati haqidagi ma'lumotlar fani» degan ma'noda ishlatilgan.

Demak, statistika dastlab davlatni bilish uchun kerak bo'lgan: aholi qancha, yer qancha, hosil qancha. Keyinchalik u har qanday ko'p sonli ma'lumotni o'rganadigan umumiy fanga aylangan.

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Statistikaning asosiy maqsadi: ko'p sonli ma'lumotdan ishonchli xulosa chiqarib, taxmin o'rniga raqamga tayangan qaror qabul qilishga yordam berish. U quyidagi vazifalarni bajaradi:

1. Rejalashtirish uchun. Bobur qaysi kuni nechta usta qo'yishni raqamlarga qarab hal qiladi.
2. O'zgarishni ko'rish uchun. Bu oy savdo o'sdimi yoki shunchaki bir kuni omad keldimi: statistika farqlashga yordam beradi.
3. Hammani so'ramasdan bilish uchun. Tanlab olingan bir guruhni o'rganib, butun to'plam haqida xulosa chiqarish mumkin.
4. Davlat va jamiyat uchun. Rasmiy statistika raqamlari davlat qarorlari uchun asos bo'ladi.

Kim bilan ishlaydi va kim hissa qo'shgan?

Statistik ma'lumotlardan buxgalter, moliyachi, iqtisodchi, auditor va davlat idoralari foydalanadi. Korxonalar esa o'zi ham rasmiy statistika uchun hisobot topshiradi.

Fan qanday shakllanganini o'qish uchun tarix maqolalari: «Loy taxtachadan Domesday kitobigacha: qadimda odamlar nima uchun sanalgan?», «London o'lim varaqalari: statistika qanday qilib fan bo'ldi?» va «Florens Naytingeyl: hamshira raqamlar va diagramma bilan armiya kasalxonalarini qanday o'zgartirgan?». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda statistik ma'lumot qanday yig'ilishini va kuzatishning qanday turlari borligini ko'rib chiqamiz.