Loy taxtachadan Domesday kitobigacha: qadimda odamlar nima uchun sanalgan?

Statistika so'zi bugun kompyuter va grafiklarni eslatadi. Lekin uning ildizi oddiy savolda: "Bizda qancha odam bor?" Bu savolni hukmdorlar ming yillar oldin bergan.

• Mesopotamiya. Britaniya milliy statistika idorasi (ONS) aholi ro'yxati an'anasini Rim va Xitoydan ham oldingi davrga, Bobilga bog'laydi va yozuvlar loy taxtachalarga tushirilganini aytadi. Bunday yozuvlarning aniq sanasi bo'yicha manbalar bir xil fikrda emas, shuning uchun bu yerda sana keltirmaymiz. Muhimi g'oya: odamlar va zaxiralar hisobini yozib borish yozuvning o'zi kabi qadimiy.
• Rim va "census" so'zi. Lotincha "censere" ("baholamoq") so'zidan kelib chiqqan census Rimda fuqarolar va ularning mol-mulkini ro'yxatga olgan, bu esa harbiy va soliq majburiyatlarini belgilagan. ONS bu amaliyotni miloddan avvalgi VI asrda Rim podshosi Servius Tullius boshlaganini yozadi. Ro'yxatni maxsus mansabdor, senzor yuritgan.
• Xitoy, Xan sulolasi. Milodiy 2-yildagi ro'yxat ma'lumotlari saqlanib qolgan eng qadimgi aholi ro'yxatlaridan biri. ONS ma'lumotiga ko'ra, unda taxminan 57,67 mln kishi va 12,36 mln xonadon qayd etilgan va u nisbatan aniq hisoblanadi. Britannica kabi ayrim manbalar biroz boshqacha raqamlarni keltiradi.
• Angliya, Domesday kitobi. Milliy arxiv ma'lumotiga ko'ra, Vilgelm I (Fotih) 1085-yil Rojdestvosida butun qirollik bo'ylab tekshiruv o'tkazishni buyurgan va u 1086-yilda yakunlangan. Maqsad: har bir yer kimga tegishli, unda kim yashaydi va u qancha turadi, buni bilish edi.
• Umumiy maqsad. Bu ro'yxatlarning barchasi davlat ehtiyoji uchun tuzilgan: oziq-ovqat, soliq, askar va yer. "Statistika" so'zining o'zi ham "davlat" (status) so'zi bilan bog'liq ekani bejiz emas.
• Qadimgi usulning chegarasi. Odamlar soliqdan qochish uchun yashiringan, ro'yxat yillab cho'zilgan. Shuning uchun natija bugungi ma'noda "aniq raqam" emas, taxminiy manzara bo'lgan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Qadimiy "Ko'hna qal'a" hokimi omborchiga savol beradi: "Qishga g'alla yetadimi?" Ro'yxatga ko'ra 3 200 kishi bor, har biriga oyiga 15 kg g'alla kerak. Qish 4 oy: 3 200 × 15 × 4 = 192 000 kg. Omborda 170 000 kg bor, demak 22 000 kg yetishmaydi. Ro'yxat bo'lmasa, bu taqchillikni qish o'rtasida bilib qolishardi. Statistikaning birinchi vazifasi ham shu: muammoni oldindan ko'rsatish.