Iqtisod
Iqtisodiyot asoslari: talab va taklif, narx, inflyatsiya, YaIM va bozor qonunlari
Tadbirkor va korxona nima?
Alifbo darslarining o'n birinchisi: uyda ko'ylak tikadigan Munisa tadbirkorga qachon aylanadi, korxona nima va nega biznes puli bilan oila puli aralashib ketmasligi kerak. Bir oylik oddiy hisob bilan.
Engel qonuni: oila daromadi ikki baravar oshsa, oziq-ovqatga sarf ham ikki baravar oshadimi?
Oylik daromadi 6 mln so'm bo'lgan oila uning yarmini oziq-ovqatga sarflaydi, 24 mln so'mlik oila esa atigi to'rtdan birini. Ovqatga ketadigan summa oshadi, lekin daromaddan sekinroq. Bu XIX asrda kuzatilgan Engel qonuni. Uning sababi, o'lchov usuli, cheklovlari va mahalla do'koni egasi uchun amaliy xulosasi.
Talab va taklif: shanba kungi bozorda qulupnay narxi qanday qilib o'z-o'zidan bir nuqtada to'xtaydi?
Kursning ikkinchi darsi: talab va taklif nima, «talab» bilan «talab qilinadigan miqdor» farqi, muvozanat narxi, ortiqcha tovar va taqchillik qulupnay bozorining shartli jadvalida hamda mavsum o'rtasida dehqonlar ko'payganda narx qanday yangi nuqtaga ko'chishi.
Mulk va mol-mulk nima?
Alifbo darslarining yettinchisi: tikuvchi ayolning uyidagi narsalardan qaysilari uniki, qaysilari esa faqat foydalanish uchun olingan. Mol-mulk ro'yxatini tuzib, qiymatini hisoblaymiz.
Karvon yo'lidan YuNESKO ro'yxatigacha: "Ipak yo'li" nomi qayerdan kelgan va uning qaysi qismlari jahon merosiga kiritilgan?
Karvonlar asrlar davomida yurgan yo'lga "Ipak yo'li" nomi ancha keyin, XIX asrda nemis tilidagi asarlarda paydo bo'lgan. Bugun bu yo'lning qismlari YuNESKO jahon merosi ro'yxatida "yo'laklar" sifatida turibdi: 2014-yilda Chang'an–Tyanshan, 2023-yilda Zarafshon–Qoraqum yo'lagi. Qisqa tezislar va ko'p vositachili savdoda narx qanday o'sishi haqida hisob.
Yig'imni sotuvchi to'laydi, lekin yuki kimga tushadi? Talab elastikligi va «kim aslida to'laydi» savoli
Har bir quti uchun 3 000 so'm qat'iy yig'im joriy qilindi deb faraz qilaylik. Bir tovarda narx atigi 1 000 so'mga oshadi va qolgan 2 000 so'mni sotuvchi ko'taradi, boshqasida narx 2 400 so'mga ko'tariladi. Farqni kim to'lashi qonunda yozilgani emas, xaridor va sotuvchining narxga sezgirligi belgilaydi. Ikki bozor misolida hisob.
Tovar va xizmat: farqi nima?
Alifbo darslarining to'rtinchisi: qo'lda ushlab, uyga olib ketadigan narsa bilan birov siz uchun bajaradigan ish o'rtasidagi farq. Sartarosh, novvoy va kafe misolida.
Narx nima va u qanday paydo bo'ladi?
Alifbo darslarining uchinchisi: bitta non narxi ichida nimalar yashiringan, novvoy narxni qanday o'ylab topadi va nega qishda pomidor qimmatlashadi. Oddiy misollar bilan.
Bozor nima?
Alifbo darslarining ikkinchisi: bozor faqat rasta va peshtaxtami, unda kimlar uchrashadi va nega bitta ko'chadagi uchta novvoy xaridor uchun yaxshi. Eng oddiy so'zlar bilan.
Iqtisod nima: cheklangan pul va cheksiz istaklar orasidagi tanlov haqidagi fanga birinchi qadam
Kursning birinchi darsi: iqtisod oddiy so'zlar bilan nima, u nega «tanlov haqidagi fan» deyiladi, «iqtisod» va «ekonomika» so'zlarining ma'nosi va talaba hamyonidagi 50 ming so'm misolida birinchi iqtisodiy qaror.
O'zimiz tayyorlaymizmi yoki tayyorini sotib olamizmi: qaror uchun qaysi xarajatlar haqiqatan muhim?
Restoranning o'zi yopgan noni to'liq tannarxda 3 383 so'm, tayyor non 3 200 so'm. Demak, sotib olish arzonmi? Yo'q: tandir eskirishi va ijara ulushi qaror qanday bo'lmasin saqlanib qoladi. Faqat farq qiladigan xarajatlar hisoblansa, o'zimiz yopish oyiga 900 ming so'm tejaydi. Ammo bo'shagan joydan daromad bo'lsa, javob yana o'zgaradi.
Fransua Kene va "Iqtisodiy jadval" (1758): saroy shifokori iqtisodiyotni qanday qilib bitta sxemaga sig'dirgan?
Adam Smitdan oldin Fransiyada iqtisodiyotni yaxlit tizim sifatida o'rgangan bir guruh olimlar bo'lgan. Ularning yetakchisi qirol shifokori Fransua Kene edi. Uning 1758-yilgi "Iqtisodiy jadvali" nimani ko'rsatgani, "sof mahsulot" g'oyasi va fiziokratlar qayerda adashgani haqida.
Zararsizlik nuqtasi: kafe kuniga nechta stakan sotsa, xarajatini qoplaydi?
Har kuni 60 stakan qahva sotilsa, kafe na foyda, na zarar ko'radi. O'rtacha 85 stakan sotilsa, nega dushanba kuni baribir zarar? Marjinal daromad, xavfsizlik zaxirasi, ijara oshsa yoki sut qimmatlasa nima bo'lishi va operatsion richag bitta kafe misolida.
MONIAC: iqtisodiyotni suv quvurlari bilan qanday tushuntirishgan?
1949-yilda Londonda bir talaba iqtisodiyotni suv, idishlar va quvurlardan yasalgan mashina bilan ko'rsatib berdi. Pul oqimini ko'z bilan ko'rish mumkin bo'lgan bu "suv kompyuteri" haqida qisqa tezislar va oddiy hisob-kitobli misol.
Chegirma tushumni oshiradimi? Talabning narx bo'yicha elastikligini hisoblash va foydani tekshirish
Qahvaxona kofega 15% chegirma qildi. Ikki ssenariyda elastiklikni hisoblaymiz, tushum qachon oshib, qachon kamayishini ko'rsatamiz va tushum oshsa ham foyda nega kamayishi mumkinligini tekshiramiz.
Masshtab samarasi: ko'proq ishlab chiqarilsa, bir dona tannarxi nega arzonlashadi va qachon to'xtaydi?
Non ko'p yopilsa, bitta nonga tushadigan ijara va uskuna xarajati kamayadi. Lekin bir nuqtadan keyin yangi tandir, yangi xarajat kerak bo'ladi. Nonvoyxona misolida hisob-kitob.
Eski uskunaga ketgan pulga achinish kerakmi? Cho'kkan xarajat va to'g'ri qaror
"Pechga 30 mln to'laganman, endi tashlab bo'lmaydi" — tanish fikrmi? Iqtisodda bunday sarf cho'kkan xarajat deyiladi va u qarorga ta'sir qilmasligi kerak. Kafe misolida ikki variantni solishtiramiz.
Imom al-Buxoriy merosida savdo va halol muomala
Buxorolik olim Imom al-Buxoriyning mashhur to'plamida savdo-sotiqqa bag'ishlangan alohida kitob bor. Undagi rostgo'ylik va nuqsonni yashirmaslik g'oyasi bugungi bozor va hisob intizomi bilan qanday hamohang ekanini xolis ko'rib chiqamiz.
Xulq-atvor iqtisodiyoti: odamlar nega "noto'g'ri" tanlov qiladi?
Psixologlar iqtisodga kirib keldi: 1979-yilgi istiqbol nazariyasi, 2002 va 2017-yillardagi mukofotlar. Zamonaviy iqtisodiy fikrning eng yangi yo'nalishi qisqa tezislarda.
Keyns va XX asr: davlat iqtisodiyotga qachon aralashishi kerak?
1936-yilgi "Umumiy nazariya", 1944-yilgi Bretton-Vuds konferensiyasi va 1969-yilda ilk bor berilgan iqtisod bo'yicha mukofot. XX asr iqtisodiy fikrining asosiy burilishlari bugungi bilan solishtirilgan.
Adam Smit va klassik maktab: 1776-yilgi kitob iqtisodni qanday fanga aylantirdi?
Igna ustaxonasi, mehnat taqsimoti va "ko'rinmas qo'l". Adam Smitning "Xalqlar boyligi" va David Rikardoning qiyosiy ustunlik g'oyasi nima uchun hali ham darsliklarning boshida turadi.
Ibn Xaldun va "Muqaddima": soliq qancha yuqori bo'lsa, xazina shuncha to'ladimi?
XIV asrda yozilgan "Muqaddima"da soliq stavkasi va davlat daromadi o'rtasidagi bog'liqlik haqida fikr bor. O'rta asr Islom olamidagi bu g'oya va uning zamonaviy talqini qisqa tezislarda.
"Iqtisod" so'zining ildizi: Ksenofont va Aristotel uy xo'jaligi haqida nima degan?
Inglizcha economics so'zi qadimgi yunoncha "uyni boshqarish" degan ma'nodan kelib chiqqan. Iqtisodiy fikrning ilk qadamlari va Aristotelning "ikki xil boylik orttirish" farqi qisqa tezislarda.