Talab va taklif: shanba kungi bozorda qulupnay narxi qanday qilib o'z-o'zidan bir nuqtada to'xtaydi?
Kursning ikkinchi darsi: talab va taklif nima, «talab» bilan «talab qilinadigan miqdor» farqi, muvozanat narxi, ortiqcha tovar va taqchillik qulupnay bozorining shartli jadvalida hamda mavsum o'rtasida dehqonlar ko'payganda narx qanday yangi nuqtaga ko'chishi.
Shanba kuni ertalab tuman bozoriga dehqonlar qulupnay olib keldi. Hech kim ularga «bugun kilosini falon so'mdan soting» deb buyruq bermadi. Shunga qaramay, tushga borib deyarli hamma rastada narx bir xil darajaga kelib qoldi. Bu narxni kim belgiladi? Javob: hech kim alohida emas, xaridorlar va sotuvchilar birgalikda. Birinchi darsda va'da qilgan mavzu shu: talab va taklif.
Talab nima?
Talab bu xaridorlar har xil narxda qancha tovar olishga tayyor va qodir ekanini ko'rsatadigan bog'liqlik. «Tayyor» (xohlaydi) va «qodir» (puli yetadi) birga bo'lishi kerak: qulupnayni xohlab, lekin puli yo'q odam talabga kirmaydi.
Bir qoida deyarli doim ishlaydi: boshqa sharoitlar o'zgarmasa, narx oshganda xaridorlar kamroq oladi, narx tushganda ko'proq oladi. Qimmatlashganda kimdir yarim kilo bilan cheklanadi, kimdir umuman olmaydi.
Bir nozik farqni eslab qoling:
- Talab qilinadigan miqdor bu bitta aniq narxdagi miqdor: «kilosi 30 000 so'm bo'lsa, 500 kg olishadi».
- Talab esa butun jadval: har bir narxda qancha olishlari.
Taklif nima?
Taklif bu sotuvchilar har xil narxda qancha tovar sotishga tayyor ekanini ko'rsatadigan bog'liqlik. Bu yerda yo'nalish teskari: narx yuqori bo'lsa, ko'proq dehqon qulupnayini bozorga olib chiqadi, hatto uzoq qishloqdagisi ham yo'l haqini qoplay oladi. Narx past bo'lsa, ba'zilari qulupnayini murabboga ishlatishni yoki boshqa joyda sotishni afzal ko'radi.
Narx qayerda to'xtaydi?
Bozordagi shartli manzara (miqdor kilogrammda):
| Kilosi narxi, so'm | Xaridorlar olmoqchi | Sotuvchilar sotmoqchi | Farq | Holat |
|---|---|---|---|---|
| 20 000 | 900 | 300 | 600 kg yetishmaydi | Taqchillik |
| 25 000 | 700 | 400 | 300 kg yetishmaydi | Taqchillik |
| 30 000 | 500 | 500 | 0 | Muvozanat |
| 35 000 | 350 | 650 | 300 kg ortadi | Ortiqcha tovar |
| 40 000 | 200 | 800 | 600 kg ortadi | Ortiqcha tovar |
Faqat bitta narxda, 30 000 so'mda, xaridorlar olmoqchi bo'lgan miqdor sotuvchilar sotmoqchi bo'lgan miqdorga teng: 500 kg. Bu muvozanat narxi. Britannica ta'rificha, muvozanat holatida ishlab chiqaruvchilar taklif qilgan miqdor iste'molchilar talab qilgan miqdorga teng bo'ladi. Erkin bozorda narx aynan shu nuqta tomon intiladi.
Nega narx aynan shu yerga keladi? Ikki chetni ko'raylik:
- Narx 40 000 so'm bo'lsa. Dehqonlar 800 kg olib keldi, xaridorlar 200 kg oldi. Qulupnay tez buziladi, 600 kg ortib qolgan sotuvchi tushga borib narxni tushira boshlaydi. Bu ortiqcha tovar holati.
- Narx 20 000 so'm bo'lsa. Xaridorlar 900 kg so'raydi, bozorda esa 300 kg bor. Navbat paydo bo'ladi, qulupnay soat o'nda tugaydi, kech qolganlar «ustiga qo'shib beraman, menga qoldiring» deydi. Sotuvchilar narxni ko'taradi. Bu taqchillik holati.
Ikkala holatda ham narx o'z-o'zidan 30 000 so'm tomon suriladi.
Muvozanatning yana bir afzalligi bor. Bunday oddiy bozorda sotilgan miqdor ikki raqamdan kichigiga teng bo'ladi: xaridor olmaganini sotib bo'lmaydi, sotuvchida yo'g'ini olib bo'lmaydi. Shuning uchun bozordagi umumiy savdo:
| Narx, so'm | Sotilgan miqdor, kg | Bozordagi umumiy savdo, so'm |
|---|---|---|
| 20 000 | 300 | 6 000 000 |
| 30 000 | 500 | 15 000 000 |
| 40 000 | 200 | 8 000 000 |
Juda arzon narx xaridorga foydalidek ko'rinadi, lekin aslida ko'p odam qulupnaysiz qoladi. Juda qimmat narxda esa sotuvchining tovari chiriydi.
Narx nega kun sayin o'zgaradi?
Ikki xil o'zgarishni ajrata olish kerak:
- Narx o'zgargani uchun miqdor o'zgarsa, bu jadvalning ichida bir qatordan boshqasiga o'tish. Talabning o'zi o'zgarmagan.
- Narxdan boshqa sabab o'zgarsa, butun jadval yangilanadi. Bunda talab yoki taklifning o'zi o'zgaradi.
Misol: mavsum o'rtasida qulupnay hamma bog'da pishdi va bozorga har bir narxda avvalgidan 300 kg ko'proq olib kelinadigan bo'ldi. Xaridorlar esa avvalgidek:
| Kilosi narxi, so'm | Xaridorlar olmoqchi | Sotuvchilar endi sotmoqchi | Holat |
|---|---|---|---|
| 20 000 | 900 | 600 | 300 kg yetishmaydi |
| 25 000 | 700 | 700 | Yangi muvozanat |
| 30 000 | 500 | 800 | 300 kg ortadi |
Kechagi 30 000 so'mlik narxda endi 300 kg ortib qoladi, shuning uchun narx 25 000 so'mgacha tushadi va bozorda 700 kg qulupnay sotiladi. Taklif ko'paydi, narx tushdi, sotilgan miqdor oshdi. Teskari holatda, masalan, sovuq urib hosil kam bo'lsa, taklif kamayadi va narx ko'tariladi.
Amaliy maslahat. Do'kon yoki kafe egasi uchun bu jadval nazariya emas. Tovar uzoq turib qolyaptimi, demak narx muvozanatdan yuqori. Tovar tez tugab, xaridorlar qaytib ketyaptimi, demak narx past yoki tovar kam. Ikkalasida ham pul yo'qotiladi.
Narx o'zgarganda xaridorlar qanchalik keskin javob berishini o'lchash talab elastikligi mavzusi. U keyingi darslarda bor, hozircha saytdagi «Chegirma tushumni oshiradimi?» maqolasini o'qishingiz mumkin.
Keyingi darsda
Uchinchi darsda iqtisodning asosiy atamalari bilan tanishamiz: ehtiyoj, resurs, tanqislik va alternativ xarajat.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Shartli bozorda talab Qd = 120 − 2P, taklif Qs = 20 + 3P (P — ming so'm, Q — dona). Davlat narxning yuqori chegarasini P = 10 ming so'm qilib belgiladi. Shu narxda bozorda nima kuzatiladi?
Shahar bozorida qovun uchun talab funksiyasi Qd = 100 − 2P, taklif funksiyasi Qs = 20 + 2P (P — narx, ming so'mda; Q — dona). Muvozanat narx va muvozanat miqdor qancha?
Shartli bozorda ishlab chiqaruvchilarning taklif egri chizig'i P = 10 + 0,5Q (P — ming so'm, Q — dona) ko'rinishida. Bozor narxi 30 ming so'm bo'lsa, ishlab chiqaruvchilar ortiqchaligi (taklif egri chizig'i bilan narx chizig'i orasidagi uchburchak yuzi) qancha?
Shartli bozorda shirmon non uchun talab funksiyasi P = 50 − Q (P — ming so'm, Q — dona). Bozor narxi 30 ming so'm. Iste'molchi ortiqchaligi (talab chizig'i ostidagi va narx chizig'i ustidagi uchburchak yuzasi) qancha?
Kafeda somsa narxi 10% oshganda uning sotilish miqdori 20% kamaydi. Talabning narx bo'yicha elastiklik koeffitsienti (mutlaq qiymatda) va talab turi qanday?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Iqtisod bo'limi
- Talab
- Taklif
- Bozor muvozanati
- Talabning narx bo'yicha elastikligi
- Iqtisod nima: cheklangan pul va cheksiz istaklar orasidagi tanlov haqidagi fanga birinchi qadam
- Narx nima va u qanday paydo bo'ladi?
- Chegirma tushumni oshiradimi? Talabning narx bo'yicha elastikligini hisoblash va foydani tekshirish
- Yig'imni sotuvchi to'laydi, lekin yuki kimga tushadi? Talab elastikligi va «kim aslida to'laydi» savoli
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: equilibrium price · muvozanat holatida ishlab chiqaruvchilar taklif qilgan tovar miqdori iste'molchilar talab qilgan miqdorga teng bo'ladi
- Encyclopaedia Britannica: supply and demand · erkin bozorda talab va taklif narx mexanizmi orqali tenglashadi
- Principles of Macroeconomics (NSCC, Pressbooks): talab, taklif va muvozanat · joriy narxda taklif qilinadigan miqdor talab qilinadigan miqdordan oshsa ortiqcha (surplus), aksincha bo'lsa taqchillik (shortage); muvozanatdan yuqori narx ortiqchaga, past narx taqchillikka olib keladi
- Misollar, ism va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli