Engel qonuni: oila daromadi ikki baravar oshsa, oziq-ovqatga sarf ham ikki baravar oshadimi?

Maosh oshganda odam ikki baravar ko'p non yemaydi. Bu oddiy kuzatuv iqtisodiyotdagi eng eski empirik qonuniyatlardan birining asosida yotadi va bugun ham aholi farovonligini baholashda ishlatiladi.

Asosiy qoidalar

• Qonunning mazmuni. Oila daromadi oshgani sari oziq-ovqatga sarflanadigan summa odatda oshadi, lekin daromadga qaraganda sekinroq. Natijada oziq-ovqatning oila byudjetidagi ulushi kamayadi
• Kim aniqlagan. Qonuniyatni nemis statistigi Ernst Engel 1857-yilda oilalar byudjeti ma'lumotlarini tahlil qilib tavsiflagan, shuning uchun u Engel qonuni deb ataladi
• Nega shunday? Ovqatga bo'lgan ehtiyojning tabiiy chegarasi bor. Daromad o'sgach, qo'shimcha pul ko'proq uy-joy, ta'lim, sog'liq, transport, dam olish va jamg'armaga yo'naladi
• Elastiklik tilida. Oziq-ovqatga talabning daromad bo'yicha elastikligi 0 dan katta, lekin 1 dan kichik: daromad 1 foiz oshsa, ovqatga sarf 1 foizdan kam oshadi. Bunday tovarlar zaruriy tovarlar deyiladi
• Engel koeffitsienti. Oziq-ovqat xarajatlarining oila byudjetidagi ulushi. U qancha past bo'lsa, oila shuncha farovon hisoblanadi, shuning uchun bu ulush mamlakatlar va hududlar farovonligini solishtirishda ishlatiladi
• Cheklovlari. Ulushga faqat daromad emas, oziq-ovqat narxlarining boshqa narxlarga nisbatan o'zgarishi, oiladagi kishilar soni va ovqatni uyda yoki tashqarida yeyish odati ham ta'sir qiladi. Shuning uchun turli yillar yoki hududlarni bir xil usulda hisoblangan raqamlar bilan solishtirish kerak
• Biznes uchun ma'nosi. Daromadi o'sayotgan hududda oddiy oziq-ovqat savdosi aholi daromadidan sekinroq o'sadi, xizmatlar va nooziq-ovqat tovarlariga talab esa tezroq o'sishi mumkin

Misol: uchta oila va mahalla do'koni

Shartli raqamlar, muallif tomonidan tuzilgan (oylik, mln so'm):

Yusupovlarning daromadi Rahimovlarnikidan 100% ko'p, oziq-ovqatga sarfi esa 4,2 / 3,0 − 1 = 40% ko'p. Daromad bo'yicha elastiklik taxminan 40 / 100 = 0,4. Sobirovlar bilan Yusupovlar o'rtasida: daromad yana 100% ko'p, ovqat sarfi 6,0 / 4,2 − 1 ≈ 42,9% ko'p, elastiklik taxminan 0,43.

Mahalla do'koni egasi Oybek shu mantiqdan foydalanib reja tuzdi. Mahalladagi oilalar daromadi bir yilda 20% oshsa va elastiklik 0,4 atrofida bo'lsa, oziq-ovqatga sarf taxminan 0,4 × 20% = 8% oshadi. Masalan, Yusupovlar daromadi 14,4 mln so'mga chiqsa, ovqat sarfi 4,2 × 1,08 ≈ 4,54 mln so'm bo'ladi, ulushi esa 35% dan taxminan 31,5% ga tushadi.

Oybekning xulosasi: faqat non, un va yog' sotib, daromad bilan birga o'sib bo'lmaydi. U tokchaning bir qismini maishiy kimyo va bolalar tovarlariga ajratdi hamda uyga yetkazib berish xizmatini qo'shdi: daromad oshganda oilalar aynan shunday tovar va xizmatlarga ko'proq pul sarflaydi. Bu taxmin, kafolat emas: Oybek uni har chorak sotuv tarkibiga qarab tekshirib boradi.