Daromad va xarajat: oila va do'kon misolida

Q: Daromad nima?

Daromad bu sizga kirib keladigan pul. Oilada bu ota-onaning oyligi bo'lishi mumkin. Do'konda esa bu xaridorlar sotib olgan narsa uchun bergan pul. Oddiy qilib aytganda: ishlab topilgan pul hamyonga tushdi, demak daromad bo'ldi. Lekin qarzga olingan pul daromad emas, chunki uni qaytarish kerak.

Q: Xarajat nima?

Xarajat bu sizdan chiqib ketadigan pul. Oilada bu oziq-ovqat, elektr va gaz puli, kiyim. Do'konda esa un, ijara, ishchiga beriladigan haq. Pul ishlatib yuborildi, demak xarajat bo'ldi. Lekin olingan qarzni qaytarish xarajat emas: siz faqat avval olgan pulni egasiga berasiz. Qarz uchun ustiga qo'shib to'lanadigan haq (foiz) bo'lsa, faqat o'sha qo'shimcha qismi xarajat bo'ladi.

Q: Qolgan pul nima deyiladi?

Daromaddan xarajatni ayirsak, qolgani do'kon uchun foyda deyiladi. Undan foyda solig'i ham to'langandan keyin qolgan qismi esa sof foyda deb ataladi. Agar xarajat daromaddan ko'p bo'lib ketsa, bu zarar: do'kon ishlab topganidan ko'ra ko'proq sarflagan bo'ladi. Shuni yodda tuting: foyda bilan kassadagi pul har doim bir xil bo'lavermaydi. Hisobda foyda bor, kassada esa pul yo'q bo'lishi ham mumkin. Bu haqda "Foyda bor, pul yo'q" maqolamizda o'qishingiz mumkin. Daromad va xarajatni har kuni daftarga yozib borish esa buxgalteriyaning eng birinchi qadami.

Har oy oxirida ko'p oilalarda bir xil suhbat bo'ladi: "Pul qayoqqa ketdi?" Javob topish uchun ikkita so'zni bilish kifoya: daromad va xarajat. Bu ikki so'z oila uchun ham, kichkina do'kon uchun ham bir xil ishlaydi.

Daromad nima?

Daromad bu sizga kirib keladigan pul. Oilada bu ota-onaning oyligi bo'lishi mumkin. Do'konda esa bu xaridorlar sotib olgan narsa uchun bergan pul.

Oddiy qilib aytganda: ishlab topilgan pul hamyonga tushdi, demak daromad bo'ldi. Lekin qarzga olingan pul daromad emas, chunki uni qaytarish kerak.

Xarajat nima?

Xarajat bu sizdan chiqib ketadigan pul. Oilada bu oziq-ovqat, elektr va gaz puli, kiyim. Do'konda esa un, ijara, ishchiga beriladigan haq.

Pul ishlatib yuborildi, demak xarajat bo'ldi. Lekin olingan qarzni qaytarish xarajat emas: siz faqat avval olgan pulni egasiga berasiz. Qarz uchun ustiga qo'shib to'lanadigan haq (foiz) bo'lsa, faqat o'sha qo'shimcha qismi xarajat bo'ladi.

Oila budjeti: bir oylik misol

Misol uchun (raqamlar shartli), Karimovlar oilasining bir oyi:

Daromad	So'm
dadasining oyligi	6 000 000
oyisining oyligi	4 000 000
Jami daromad	10 000 000

Xarajat	So'm
oziq-ovqat	4 000 000
elektr, gaz, suv	900 000
yo'l kira va telefon	700 000
kiyim-kechak	1 200 000
maktab va to'garaklar	800 000
Jami xarajat	7 600 000

Oy oxirida qoladi: 10 000 000 − 7 600 000 = 2 400 000 so'm. Bu pulni oila keyinroq katta xarid uchun yig'ib qo'yishi mumkin.

Do'konda ham xuddi shunday

Endi uchinchi darsdagi novvoyning do'konini olaylik. U bir oyda 9 000 ta non sotdi, har biri 4 000 so'mdan. Daromadi: 9 000 × 4 000 = 36 000 000 so'm.

Xarajatlari (bitta nonga to'g'ri keladigan ulushni 9 000 ga ko'paytiramiz):

un, xamirturush, tuz: 18 000 000 so'm;
gaz va elektr: 4 500 000 so'm;
shogirdga ish haqi: 6 300 000 so'm;
novvoyxona ijarasi: 2 700 000 so'm.

Jami xarajat: 31 500 000 so'm. Qoladi: 36 000 000 − 31 500 000 = 4 500 000 so'm. Bu misol soddalashtirilgan: haqiqiy do'konda soliq va boshqa to'lovlar ham bo'ladi.

Qolgan pul nima deyiladi?

Daromaddan xarajatni ayirsak, qolgani do'kon uchun foyda deyiladi. Undan foyda solig'i ham to'langandan keyin qolgan qismi esa sof foyda deb ataladi. Agar xarajat daromaddan ko'p bo'lib ketsa, bu zarar: do'kon ishlab topganidan ko'ra ko'proq sarflagan bo'ladi.

Shuni yodda tuting: foyda bilan kassadagi pul har doim bir xil bo'lavermaydi. Hisobda foyda bor, kassada esa pul yo'q bo'lishi ham mumkin. Bu haqda "Foyda bor, pul yo'q" maqolamizda o'qishingiz mumkin. Daromad va xarajatni har kuni daftarga yozib borish esa buxgalteriyaning eng birinchi qadami.

Keyingi darsda

Keyingi alifbo darsida foyda va zarar haqida batafsilroq gaplashamiz.

O'zingizni sinang

Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.

«Chirchiq biznes-park» MChJ ofis binosini qurish uchun aynan shu maqsadda bank krediti oldi (bino kvalifikatsiyalangan aktiv). Yil davomida kredit bo'yicha foiz xarajati 12 000 000 so'm bo'ldi. Kreditning hali sarflanmagan qismi vaqtincha depozitga qo'yilib, 1 500 000 so'm foiz daromadi keltirdi. Binoning qiymatiga qancha qarz xarajati kapitalizatsiya qilinadi?

Mebel do'koni xaridorlarga buyurtmalarni yetkazib berish bilan bog'liq xarajatlarini yozmoqchi. 21-son BHMSga ko'ra bunday xarajatlar qaysi schyotda aks etadi?

«Texnopark Nur» MChJ suvni tozalashning yangi usulini topish bo'yicha ilmiy-tadqiqot ishiga 2026-yilda 18 000 000 so'm sarfladi va uni o'sha yilning xarajati deb tan oldi. 2027-yilda loyihaning texnik imkoniyati va bozori aniq bo'ldi. 11-son BHMS bo'yicha o'sha 18 000 000 so'mni aktivga qayta o'tkazish mumkinmi?

«Jomboy Plast» MChJ quyma stanogiga avtomatik boshqaruv bloki o'rnatib, uni modernizatsiya qildi. Xarajatlar 0890 «Boshqa kapital qo'yilmalar»da yig'ilib, 38 500 000 so'mni tashkil etdi. Stanok boshlang'ich qiymatining oshishi qanday yoziladi?

Mavsumiy ishlaydigan «Arnasoy Baliq» MChJ qishda keyingi mavsumga tayyorgarlik ishlarini bajargan ishchilarga ish haqi hisobladi. Hisob siyosatiga ko'ra bu xarajat kelgusi davr xarajatlariga kiritiladi. Qanday provodka beriladi?

Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri

Barcha testlar →