Keyns va XX asr: davlat iqtisodiyotga qachon aralashishi kerak?

Bozor yiqilsa, o'zi turib ketadimi yoki unga qo'l cho'zish kerakmi? XX asr iqtisodchilari bu savol ustida qattiq bahslashdi va javoblari bugungi davlat siyosatini shakllantirdi.

Keyns klassiklardan nimasi bilan farq qildi?

1929-yildan boshlangan Buyuk depressiya yillarida ko'p mamlakatlarda ishsizlik keskin oshdi. Klassik qarashga ko'ra, raqobatli bozor vaqt o'tib o'zi to'liq bandlikka qaytishi kerak edi. Ammo qaytish kechikdi.

Britaniyalik iqtisodchi Jon Meynard Keyns 1936-yilda "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" kitobini nashr etdi. Uning asosiy g'oyasi: bandlik darajasini birinchi navbatda umumiy talab, ya'ni jamiyatdagi umumiy xarajat belgilaydi. Talab tushib ketsa, bozor uzoq vaqt ishsizlik bilan "qotib" qolishi mumkin. Bunday paytda davlat xarajati talabni qo'llab-quvvatlashi mumkin.

Mantiqni oddiy zanjirda ko'raylik (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Shahar hokimligi yo'l ta'miriga 100 mln so'm sarfladi. Pudratchi "Yo'lsoz" ishchilarga ish haqi to'ladi. Ishchilar bu pulning bir qismini choyxona va do'konlarda sarfladi, choyxona egasi esa yangi oshpaz yolladi. Birinchi xarajat zanjir bo'ylab boshqa xarajatlarni "uyg'otadi". Keyns iqtisodiyotida bu ta'sir markaziy o'rin tutadi.

Urushdan keyingi dunyo qanday tartibga solindi?

1944-yil iyulida AQShning Nyu-Xempshir shtatidagi Bretton-Vuds shaharchasida, Jahon banki arxiviga ko'ra, 44 davlat vakillari to'plandi (XVF o'z sahifasida 45 mamlakat deb yozadi). Konferensiyada Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF) va Jahon bankining asosi qo'yildi. Keyns bu muzokaralarning eng faol ishtirokchilaridan biri edi.

Iqtisod fani ham rasmiy tan olinishga erishdi. Shvetsiya markaziy banki (Sveriges Riksbank) ta'sis etgan iqtisod fanlari bo'yicha mukofot 1969-yilda birinchi marta berildi: uni norvegiyalik Ragnar Frish va niderlandiyalik Yan Tinbergen iqtisodiy jarayonlarning dinamik modellari uchun bo'lishdi.

O'shanda va hozir: XX asr g'oyalari qayerda?

Masala	XX asr o'rtalaridagi yondashuv	Bugungi amaliyot
Inqirozda davlatning roli	Keyns: talabni davlat xarajati bilan qo'llab-quvvatlash	Inqirozlarda rag'batlantirish dasturlari keng qo'llanadi
Xalqaro moliya	Bretton-Vudsda yangi institutlar tuzildi	XVF va Jahon banki faoliyatini davom ettirmoqda
Iqtisod fanining usuli	Matematik va dinamik modellar kuchaydi	Kompyuter modellari va katta ma'lumotlar
Asosiy savol	Ishsizlikni qanday kamaytirish	Ishsizlik, inflyatsiya va barqaror o'sish muvozanati

Keyns va uning tanqidchilari bir narsada bir xil edi: inson oqilona qaror qiladi deb faraz qilishgan. Asr oxiriga kelib psixologlar bu farazni ham shubha ostiga qo'ydi.