Xulq-atvor iqtisodiyoti: odamlar nega "noto'g'ri" tanlov qiladi?
Psixologlar iqtisodga kirib keldi: 1979-yilgi istiqbol nazariyasi, 2002 va 2017-yillardagi mukofotlar. Zamonaviy iqtisodiy fikrning eng yangi yo'nalishi qisqa tezislarda.
Darslikdagi "iqtisodiy odam" hamma narsani hisoblaydi va har doim eng foydali yo'lni tanlaydi. Hayotdagi odam esa chegirma ko'rsa, kerak bo'lmagan narsani ham oladi. Xulq-atvor iqtisodiyoti shu farqni o'rganadi.
- Ildizi psixologiyada. Psixologlar Daniel Kaneman va Amos Tverski noaniqlik sharoitida odamlar qanday qaror qilishini tajribalarda o'rgandi va 1979-yilda istiqbol nazariyasi (prospect theory) haqidagi maqolasini e'lon qildi.
- Asosiy kashfiyot. Odamlarning qarorlari standart iqtisodiy nazariya bashorat qilganidan muntazam ravishda farq qilishi mumkin. Odamlar ko'pincha ehtimollik qoidalaridan chetga chiqadigan "qisqa yo'llar" (evristikalar) bilan fikrlaydi.
- 2002-yil. Kaneman iqtisod fanlari bo'yicha mukofotga sazovor bo'ldi: psixologik tadqiqotlar xulosalarini iqtisod faniga, ayniqsa noaniqlik sharoitida inson mulohazasi va qaror qabul qilishi masalasida integratsiya qilgani uchun. Mukofot laboratoriya tajribalari uchun taqdirlangan Vernon Smit bilan bo'lingan.
- 2017-yil. Richard Teyler "xulq-atvor iqtisodiyotiga qo'shgan hissasi uchun" mukofotlandi. Uning ishlari orasida mental hisob g'oyasi bor: odamlar pulni xayolan alohida "cho'ntaklar"ga ajratadi.
- "Turtki" (nudge). Teyler huquqshunos Kass Sanstein bilan birga odamni majburlamasdan, tanlov muhitini o'zgartirish orqali yaxshiroq qarorga yo'naltirish g'oyasini ommalashtirdi.
- Buxgalter va moliyachi uchun ma'nosi. Mijoz, xodim va rahbar ham "iqtisodiy odam" emas. Hisobot, narx yoki to'lov jadvali qanday ko'rinishda taqdim etilishi qarorga ta'sir qiladi.
1980-yillar, 2000-yillar va bugun: iqtisodchining vositalari qanday o'zgardi? Jadval umumiy yo'nalishni ko'rsatadi (muallif tomonidan tuzilgan umumlashma).
| Jihat | 1980-yillar | 2000-yillar | Bugun |
|---|---|---|---|
| Asosiy ma'lumot | Statistika idoralarining bosma to'plamlari | Elektron ma'lumotlar bazalari, internetda e'lon qilinadigan statistika | To'lov, onlayn savdo va boshqa katta raqamli ma'lumotlar oqimi |
| Hisoblash vositasi | Katta EHM va ilk shaxsiy kompyuterlar | Shaxsiy kompyuter, elektron jadvallar, statistik dasturlar | Bulutli hisoblash, mashinali o'qitish modellari |
| Inson xulqini o'rganish | Laboratoriyadagi kichik guruh tajribalari | Tajribalar ko'payadi, xulq-atvor iqtisodiyoti tan olinadi | Onlayn tajribalar, davlat siyosatida "turtki" usullari |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kafe egasi Shahzoda ikki xil e'lon sinab ko'rdi. Birinchisi: "Narx 105 ming so'm, naqd to'lasangiz 5 ming so'm chegirma". Ikkinchisi: "Narx 100 ming so'm, karta bilan to'lasangiz 5 ming so'm qo'shimcha haq". Ikkala holatda ham naqd to'lov 100 ming, karta bilan to'lov 105 ming so'm, ya'ni iqtisodiy ma'nosi bir xil. Ammo ikkinchi e'londagi qo'shimcha haq odamlarga "yo'qotish" bo'lib ko'rinadi, shuning uchun unda naqd to'lovni tanlaganlar ko'proq bo'lishi kutiladi. Istiqbol nazariyasi buni yo'qotishga bo'lgan sezgirlik bilan izohlaydi: odamlar teng miqdordagi yutuqdan ko'ra yo'qotishni kuchliroq his qiladi.
Yana qarang
Manbalar
- NobelPrize.org: Daniel Kahneman, Facts (2002) · "psixologik tadqiqotlar xulosalarini iqtisod faniga, ayniqsa noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish masalasida, integratsiya qilgani uchun"
- NobelPrize.org: Press release 2002 · mukofot Vernon Smit bilan bo'lingan
- NobelPrize.org: Richard H. Thaler (2017) · "xulq-atvor iqtisodiyotiga qo'shgan hissasi uchun"
- Misol · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar