"Iqtisod" so'zining ildizi: Ksenofont va Aristotel uy xo'jaligi haqida nima degan?

Iqtisodiyot fan sifatida birdaniga paydo bo'lmagan. Uning ildizi oddiy savolga borib taqaladi: uyni, oilani va yerni qanday boshqarsa, to'q va tinch yashash mumkin?

• So'zning kelib chiqishi. Yevropa tillaridagi "economy" so'zi yunoncha "oikonomia" dan kelgan: "oikos" uy yoki xo'jalik, "nomos" esa boshqaruv yoki qonun degani. Ya'ni, so'zma-so'z "uyni boshqarish".
• Ksenofont. Yunon yozuvchisi Ksenofontning "Oikonomikos" asari (miloddan avvalgi IV asr) uy va mulkni boshqarish haqidagi suhbat shaklida yozilgan. U oikonomia so'zini shu ma'noda ishlatgan ilk asarlardan biri hisoblanadi.
• Aristotel. "Siyosat" asarida Aristotel ikki faoliyatni ajratgan: "oikonomia" (uy xo'jaligini tabiiy ehtiyojlar uchun boshqarish) va "xrematistika" (pulni o'zi uchun, chegarasiz ko'paytirish san'ati).
• Aristotelning bahosi. Birinchisini u tabiiy va me'yorli deb hisoblagan, ikkinchisini esa chegarasiz bo'lgani uchun tanqid qilgan.
• Bugungi ma'no. Tadqiqotchilar ta'kidlashicha, zamonaviy "iqtisod" so'zi kelib chiqishi bo'yicha oikonomia ga bog'liq bo'lsa ham, mazmunan ko'p jihatdan bozor va pul bilan bog'liq masalalarni o'rganadi.
• Nega bu muhim. Uy xo'jaligi byudjetini tuzish, daromad va xarajatni muvozanatlash g'oyasi iqtisodiy fikrning eng qadimgi qatlami. Bugungi byudjet tushunchasi ham shu yerdan o'sib chiqqan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Ikki usta bor. Kulol Dilshod oilasi bir yil yetarli yashashi uchun kerak bo'lgancha ko'za yasaydi va ortiqchasini qo'shnilarga almashtiradi. Savdogar Jamshid esa ko'zani faqat qayta sotib foyda olish uchun sotib oladi va foydaning chegarasi yo'q. Aristotel tilida Dilshod "oikonomia" bilan, Jamshid "xrematistika" bilan shug'ullanadi.