Ibn Xaldun va "Muqaddima": soliq qancha yuqori bo'lsa, xazina shuncha to'ladimi?

Davlat pulga muhtoj bo'lsa, soliqni oshiradi. Lekin bu har doim ko'proq pul olib keladimi? Bu savolni Shimoliy Afrikalik tarixchi Ibn Xaldun XIV asrda o'rtaga qo'ygan.

• Asar. Ibn Xaldunning "Muqaddima" (kirish) asari umumiy tarix kitobiga muqaddima sifatida yozilgan. Britannica ma'lumotiga ko'ra, u 1375-yildan keyin, taxminan to'rt yil davomida yozilgan.
• Asosiy kuzatuv. Uning fikricha, sulolaning boshida soliqlar past bo'ladi, lekin umumiy tushum katta. Sulolaning oxirida esa stavkalar yuqori, tushum esa kichik.
• Sabab. Soliq yuki og'irlashsa, savdogar va hunarmandlarning foydasi kamayadi, ishlashga bo'lgan rag'bati so'nadi va faoliyat qisqaradi. Natijada soliq olinadigan baza torayadi.
• Zamonaviy talqin. Ibn Xaldun ko'pincha XX asrdagi "Laffer egri chizig'i" g'oyasining o'tmishdoshi sifatida tilga olinadi. Ammo "Muqaddima"da bunday chizma yo'q, bu taqqoslash keyingi davr talqinidir.
• Ehtiyot bo'lish kerak. "Past soliq har doim yaxshi" degan oddiy xulosa Ibn Xaldun fikrini soddalashtirib yuboradi: uning kuzatuvi soliq yuki, ishlashga rag'bat va davlat tushumi o'rtasidagi bog'liqlik haqida.
• Bugungi saboq. Soliq stavkasini belgilashda faqat "stavka × baza" ni emas, stavka o'zgarganda bazaning o'zi qanday o'zgarishini ham hisobga olish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Bozordagi 100 ta do'kon har biri yiliga 1 000 tanga foyda ko'radi. Stavka 10% bo'lsa, xazinaga 100 × 1 000 × 10% = 10 000 tanga tushadi. Stavka 40% ga ko'tarildi, ammo 60 ta do'kon yopildi yoki savdosini yashirdi, qolganlarning foydasi esa 800 tangaga tushdi. Endi tushum 40 × 800 × 40% = 12 800 tanga. Agar yana 30 ta do'kon yopilsa, tushum 10 × 800 × 40% = 3 200 tangaga qulaydi. Stavka to'rt barobar oshdi, tushum esa oxir-oqibat kamaydi.