Adam Smit va klassik maktab: 1776-yilgi kitob iqtisodni qanday fanga aylantirdi?

Bir kishi bir kunda nechta igna yasay oladi? Shotlandiyalik faylasuf Adam Smit bu oddiy savoldan boshlab butun bir fanga asos soldi.

1776-yilda uning "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari haqida tadqiqot" kitobi chiqdi. Britannica uni iqtisod tarixidagi poydevor asar va siyosiy iqtisodning ilk to'liq tizimi deb ataydi.

Igna ustaxonasi nimani isbotladi?

Smitning eng mashhur misoli igna ustaxonasi. Ignani yasash o'n sakkizga yaqin alohida amaldan iborat: simni tortish, to'g'rilash, kesish, uchini o'tkirlash va hokazo. Bir kishi hammasini o'zi qilsa, kuniga juda oz igna chiqaradi. Har bir ishchi bir-ikki amalga ixtisoslashsa, o'n kishi birgalikda Smit hisobiga ko'ra kuniga qirq sakkiz mingdan ortiq igna yasaydi.

Bu mehnat taqsimoti. Smitning muhim qo'shimchasi bor edi: ixtisoslashuv bozor hajmi bilan cheklanadi. Igna sotadigan bozor kichik bo'lsa, o'n kishilik ustaxona ochishning ma'nosi yo'q.

Bugungi misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). "Lazzat" somsaxonasida bitta oshpaz xamir qoradi, qiyma tayyorladi, yopdi va tandirga qo'ydi: kuniga 200 ta somsa. Ish uch kishiga bo'lindi: biri xamir, biri qiyma va yopish, biri tandir. Endi kuniga 900 ta. Lekin mahallada kuniga 400 ta somsa sotiladi xolos. Smit aytganidek, bozor kichik bo'lsa, ixtisoslashuvdan to'liq foyda olinmaydi: somsaxona yetkazib berish xizmatini qo'shib, bozorini kengaytirishi kerak.

"Ko'rinmas qo'l" va klassik maktab nima dedi?

Smitning fikricha, har kim o'z manfaatini ko'zlab ishlasa ham, raqobat bo'lgan bozorda bu butun jamiyatga foyda keltirishi mumkin. Britannica tushuntirishicha, "ko'rinmas qo'l" sirli kuch emas, raqobat narxlarni tabiiy darajasiga yaqinlashtiradigan mexanizmdir. Kitobning asosiy nishoni monopoliyalarni qo'llab-quvvatlagan "merkantil tizim" edi.

Smit izidan klassik maktab shakllandi. Uning yorqin vakili David Rikardo 1817-yilda "Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish asoslari" kitobini nashr etdi. Unda qiyosiy ustunlik g'oyasi bayon qilingan: mamlakat (yoki odam) hamma narsani boshqalardan yaxshiroq qilsa ham, o'zi nisbatan eng samarali bo'lgan ishga ixtisoslashib, qolganini almashtirib olgani foydaliroq.

Qiyosiy ustunlik misoli (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Buxgalter Nodira bir soatda 4 ta hisobot tuzadi yoki 6 ta hujjat terib chiqadi. Yordamchisi Bekzod bir soatda 1 ta hisobot yoki 3 ta hujjat. Nodira ikkala ishda ham tezroq. Lekin Nodira uchun 1 hisobot 1,5 hujjat "turadi", Bekzod uchun esa 3 hujjat. Demak, hisobotni Nodira, hujjat terishni Bekzod qilgani ikkalasi uchun ham foydali.

O'shanda va hozir: klassik g'oyalar qanday yashamoqda?

Klassiklar bozorga katta ishonch bildirgan. XX asrdagi buyuk inqiroz esa bu ishonchni sinovdan o'tkazdi va yangi savolni tug'dirdi: bozor o'zi tiklanmasa, nima qilish kerak?