Bozor nima?
Alifbo darslarining ikkinchisi: bozor faqat rasta va peshtaxtami, unda kimlar uchrashadi va nega bitta ko'chadagi uchta novvoy xaridor uchun yaxshi. Eng oddiy so'zlar bilan.
Yakshanba kuni Rafiqa opa savatini olib, mahalla bozoriga chiqdi. U yerda pomidor sotayotgan dehqon, go'sht sotayotgan qassob va yuzlab xaridorlar bor. Hamma shovqin, hamma savdolashadi. Bu bozor. Lekin "bozor" so'zining ma'nosi shu rastalardan ancha keng.
Bozor nima?
Eng oddiy aytganda, bozor bu sotmoqchi bo'lgan odam bilan sotib olmoqchi bo'lgan odam uchrashadigan joy. U yerda narsa pulga almashtiriladi.
Sotadigan odamni sotuvchi, sotib oladigan odamni xaridor deymiz. Ikkovi bo'lsa, bozor bor. Bittasi bo'lmasa, bozor ham yo'q: xaridorsiz sotuvchi kun bo'yi bekor o'tiradi, sotuvchisiz xaridor esa quruq qaytadi.
Bozor faqat rastami?
Yo'q. Uchrashuv joyi har xil bo'lishi mumkin. Rafiqa opaning bitta haftasini ko'raylik:
| Kun | Nima oldi | Qayerda | Sotuvchi kim |
|---|---|---|---|
| Dushanba | non | mahalladagi non do'koni | novvoy |
| Chorshanba | qishki etik | telefondagi internet-do'kon | poyabzal do'koni |
| Juma | soch oldirish | sartaroshxona | sartarosh |
| Yakshanba | pomidor va go'sht | dehqon bozori | dehqon va qassob |
To'rt kunning to'rttasida ham Rafiqa opa xaridor, boshqalar esa sotuvchi. Joylar har xil, lekin mazmun bitta: kimdir sotdi, kimdir pul berib oldi. Demak, to'rttasi ham bozor. Internet-do'konda sotuvchi bilan xaridor bir-birini umuman ko'rmaydi, ammo baribir uchrashgan hisoblanadi.
Bozorda kimlar nima istaydi?
Ikki tomonning istagi bir-biriga teskari:
- Xaridor yaxshi narsani arzonroq olishni istaydi.
- Sotuvchi o'z narsasini qimmatroq sotishni istaydi.
Shu ikki istak to'qnashadigan joyda narx paydo bo'ladi. Xaridor "qimmat" desa, boshqa rastaga o'tib ketadi. Sotuvchi "arzon" desa, sotmaydi. Ikkovi rozi bo'lgan joyda savdo bo'ladi.
Nega ko'p sotuvchi xaridor uchun yaxshi?
Tasavvur qiling, ko'changizda faqat bitta novvoy bor. U nonni ancha qimmat qilib qo'yishi mumkin, chunki xaridorning boradigan boshqa joyi yo'q. Endi o'sha ko'chada uchta novvoy ochildi. Har biri xaridorni o'ziga tortish uchun nonni mazali qiladi, narxni me'yorida ushlaydi, yaxshi muomala qiladi.
Sotuvchilarning xaridor uchun shunday bellashuvi raqobat deyiladi. Raqobat bor bozorda xaridor tanlay oladi, sotuvchi esa yaxshiroq ishlashga majbur bo'ladi.
Bozor nima uchun kerak?
Rafiqa opa pomidorni o'zi eka olmaydi, dehqon esa o'z pomidorining hammasini o'zi yeb ulgurmaydi. Bozor ikkovini uchrashtiradi va ikkovi ham yutadi.
Bozor tufayli har kim o'zi yaxshi biladigan ish bilan shug'ullanadi: dehqon ekadi, novvoy non yopadi, sartarosh soch oladi. Qolgan hamma kerakli narsani esa pulga bozordan oladi.
Keyingi darsda
Uchinchi alifbo darsida bozorning eng muhim savoli bilan tanishamiz: narx nima va u qanday paydo bo'ladi.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Shartli bozorda talab Qd = 120 − 2P, taklif Qs = 20 + 3P (P — ming so'm, Q — dona). Davlat narxning yuqori chegarasini P = 10 ming so'm qilib belgiladi. Shu narxda bozorda nima kuzatiladi?
Shartli shaharda non bozorini uchta novvoyxona egallagan, ularning bozor ulushlari 50%, 30% va 20%. Xerfindal-Xirshman indeksi (ulushlar foizdagi kvadratlari yig'indisi) qancha?
Shartli bozorda ishlab chiqaruvchilarning taklif egri chizig'i P = 10 + 0,5Q (P — ming so'm, Q — dona) ko'rinishida. Bozor narxi 30 ming so'm bo'lsa, ishlab chiqaruvchilar ortiqchaligi (taklif egri chizig'i bilan narx chizig'i orasidagi uchburchak yuzi) qancha?
Shartli bozorda shirmon non uchun talab funksiyasi P = 50 − Q (P — ming so'm, Q — dona). Bozor narxi 30 ming so'm. Iste'molchi ortiqchaligi (talab chizig'i ostidagi va narx chizig'i ustidagi uchburchak yuzasi) qancha?
Oldingi savoldagi qovun bozorida (Qd = 100 − 2P, Qs = 20 + 2P) narx 15 ming so'mda qat'iy ushlab turilsa, nima yuz beradi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- Umumiy iqtisodiy tushuncha; misollar, ismlar va raqamlar muallif tomonidan tuzilgan, shartli