Eski uskunaga ketgan pulga achinish kerakmi? Cho'kkan xarajat va to'g'ri qaror
"Pechga 30 mln to'laganman, endi tashlab bo'lmaydi" — tanish fikrmi? Iqtisodda bunday sarf cho'kkan xarajat deyiladi va u qarorga ta'sir qilmasligi kerak. Kafe misolida ikki variantni solishtiramiz.
"Shodlik" kafesining egasi Rustam o'tgan yili ishlatilgan pitsa pechini 30 mln so'mga sotib oldi. Pech tez-tez buzilyapti. Usta: "8 mln so'mga ta'mirlayman, yana ikki yil ishlaydi", dedi. Do'kondagi yangi pech 25 mln so'm.
Rustamning birinchi fikri: "30 mln to'laganman, uni tashlab, yana pul sarflasam, o'sha 30 mln bekorga ketadi-ku."
Cho'kkan xarajat nima?
Bu allaqachon sarflangan va hech qanday qaror bilan qaytarib bo'lmaydigan pul. Rustamning 30 mln so'mi shunday: pechni ta'mirlasa ham, sotsa ham, u qaytmaydi.
Iqtisodning oddiy qoidasi: qarorga faqat kelajakda variantlar orasida farq qiladigan pul ta'sir qiladi. O'tmishdagi sarf ikkala variantda bir xil bo'lgani uchun tanlovni o'zgartirmaydi.
Ikki variantni solishtiramiz
Summalar mln so'mda, shartli. Ikkala pech bir xil miqdor va sifatda pitsa beradi deb faraz qilingan.
| Ko'rsatkich | A: eski pechni ta'mirlash | B: eskisini sotib, yangisini olish |
|---|---|---|
| Hozirgi sarf | 8 (ta'mir) | 25 (yangi pech) |
| Eski pechni sotishdan tushum | 0 (sotilmaydi) | −3 |
| Voz kechilgan sotish imkoniyati | 3 | 0 |
| Xizmat muddati | 2 yil | 5 yil |
| Yillik ta'mir va elektr | 6 | 2 |
| Butun muddatdagi xarajat | 8 + 3 + 2 × 6 = 23 | 25 − 3 + 5 × 2 = 32 |
| Bir yilga to'g'ri keladi | 23 ÷ 2 = 11,5 | 32 ÷ 5 = 6,4 |
B variant yiliga 5,1 mln so'm arzon. Jadvalda o'tgan yilgi 30 mln so'm yo'q: u ikkala ustunda ham bir xil, shuning uchun hisobdan chiqib ketadi.
A ustunidagi 3 mln so'm — alternativ xarajat. Eski pechni ishlatishda davom etsangiz, uni hozir sotib olishingiz mumkin bo'lgan puldan voz kechasiz.
Nima qarorga ta'sir qiladi, nima ta'sir qilmaydi?
| Summa | Qarorga ta'sir qiladimi? | Nega |
|---|---|---|
| O'tgan yili pechga to'langan 30 mln | Yo'q | Qaytarib bo'lmaydi, ikkala variantda bir xil |
| Ta'mir uchun 8 mln | Ha | Faqat A variantda sarflanadi |
| Eski pechni sotish narxi 3 mln | Ha | Faqat B variantda olinadi |
| Kelgusidagi ta'mir va elektr | Ha | Variantlarda har xil |
| Buxgalteriyadagi qoldiq qiymat | O'zi emas | O'tmishdagi xarid narxidan kelib chiqqan raqam; faqat soliqqa ta'siri bo'lsa, o'sha ta'sir hisobga olinadi |
Eski pech sotilganda buxgalteriyada zarar chiqishi mumkin: sotish narxi qoldiq qiymatdan past bo'lsa. Bu zarar o'tmishdagi xaridning natijasi, uni ko'rib qarorni o'zgartirmang. Soliqqa qanday ta'sir qilishini esa hisobchingiz bilan alohida baholang.
Hisob-kitob soddalashtirilgan
Biz pulning vaqt qiymatini hisobga olmadik: bugungi 25 mln bilan uch yildan keyingi 2 mln bir xil emas. Summalar katta yoki muddatlar uzun bo'lsa, variantlarni sof joriy qiymat (NPV) bilan solishtiring. Mantiq esa o'zgarmaydi: cho'kkan xarajat u yerga ham kirmaydi.
Hayotda cho'kkan xarajat qayerda uchraydi?
Rustam ikkita misolni o'zi esladi. Birinchisi: oy boshida to'langan reklama ishlamayapti, lekin "pul to'langan" deb uni oxirigacha davom ettirish. Ikkinchisi: zarar qilayotgan filialni "shuncha ta'mir qilganmiz" deb yopmaslik. Ikkala holatda ham to'g'ri savol bitta: bundan keyin qancha sarflayman va qancha olaman?
Amaliy maslahatlar
- Har bir qaror oldidan uchta savol bering: endi qancha sarflashim kerak? Endi qancha olaman? Qaysi imkoniyatdan voz kechaman?
- Variantlarni bir yilga keltirib solishtiring: xizmat muddatlari har xil bo'lsa, jami summa adashtiradi.
- Qaror qabul qiladigan jadvalga o'tmishdagi sarflar ustunini umuman qo'shmang.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Qaldirg'och» poyabzal ustaxonasining oylik doimiy xarajatlari 6 000 000 so'm, bir juft poyabzalning o'zgaruvchan xarajati 20 000 so'm. Oyiga 300 juft tikilsa, bir juftning o'rtacha umumiy xarajati qancha?
Novvoyxonaning quyidagi xarajatlaridan qaysi biri qisqa muddatli davrda doimiy xarajat hisoblanadi (yopilgan non miqdoriga bog'liq emas)?
Shartli mamlakatda bir yilda: uy xo'jaliklarining iste'mol xarajatlari 500, investitsiyalar 150, davlat xaridlari 200, eksport 120, import 170 (mlrd birlik). Xarajatlar usulida YaIM qancha?
Shartli sut sexi bir oyda 400 dona pishloq tayyorladi: jami xarajat 12 000 000 so'm, shundan doimiy xarajat 4 000 000 so'm. Bir dona pishloqning o'rtacha jami xarajati (ATC) qancha?
Shartli mamlakatda bir yilda davlat byudjetining daromadlari 210 mlrd, xarajatlari 240 mlrd birlik, YaIM esa 1 500 mlrd birlik bo'ldi. Byudjet taqchilligi YaIMga nisbatan necha foiz?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- Misol, summalar va hisob-kitoblar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli