Imom al-Buxoriy merosida savdo va halol muomala
Buxorolik olim Imom al-Buxoriyning mashhur to'plamida savdo-sotiqqa bag'ishlangan alohida kitob bor. Undagi rostgo'ylik va nuqsonni yashirmaslik g'oyasi bugungi bozor va hisob intizomi bilan qanday hamohang ekanini xolis ko'rib chiqamiz.
Bozor faqat narx va tovardan iborat emas: uning asosida ishonch yotadi. Xaridor sotuvchiga ishonmasa, eng arzon narx ham savdoni qutqarmaydi. Shu g'oya ming yildan ortiq vaqt oldin Buxoro farzandi to'plagan asarda ham alohida o'rin olgan.
Asosiy tezislar
- Olim haqida. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yilda Buxoroda tug'ilgan va 870-yilda Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog'ida vafot etgan. Britannica uni hadislarning eng buyuk to'plovchi va olimlaridan biri deb ataydi.
- Manbani tekshirish madaniyati. Uning "At-Tarix al-kabir" ("Katta tarix") asari manbalarda hadis rivoyat qilgan shaxslar haqidagi ma'lumotlar to'plami sifatida tilga olinadi. Ya'ni Buxoriy ma'lumotning o'zigina emas, uni kim yetkazgani ham tekshirilishi kerak, degan tamoyilga tayangan.
- Savdoga alohida kitob. Uning "Sahih" to'plamida "Kitob al-buyu'" — "Savdo-sotiq kitobi" bor; keng tarqalgan raqamlashda bu 34-kitob. Sunnah.com kabi keng qo'llaniladigan hadis bazalarining inglizcha tarjimasida u "Sales and Trade" nomi bilan berilgan.
- Rostgo'ylik va nuqsonni ochiq aytish. Shu kitobdagi 2079-hadisda (Hakim ibn Hizom rivoyati) aytilishicha, xaridor va sotuvchi ajralishmaguncha bitimni tasdiqlash yoki bekor qilish ixtiyoriga ega; agar ikkalasi rost gapirib, nuqsonlarni ochiq aytsa, savdolariga baraka beriladi, yashirsa va yolg'on gapirsa, baraka ketadi.
- Bugungi tilda. Bu g'oya zamonaviy bozor tushunchalari bilan hamohang: ma'lumotni oshkor qilish, tovar sifatini to'g'ri ko'rsatish, kelishuvni ikki tomon ixtiyoriy tasdiqlashi.
- Hisobga bog'lanishi. Buxgalteriyada ham shu ruh bor: har bir operatsiya hujjat bilan tasdiqlanadi, hisob-faktura haqiqiy miqdor va narxni ko'rsatadi, nuqsonli tovar alohida aks ettiriladi.
- Xolis eslatma. Bu maqola diniy hukm chiqarmaydi va fiqhiy masalalarni (masalan, "ajralish" qanday tushunilishi bo'yicha olimlar fikri) muhokama qilmaydi. Biz faqat tarixiy-madaniy merosning iqtisodiy jihatini ko'rsatdik.
Misol: yashirilgan nuqsonning narxi
"Ziyo Mebel" do'koni ikki xil yo'l tutishi mumkin (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Ombordagi 10 ta stolning 2 tasida tirnalgan joy bor.
| Yo'l | Bugungi tushum | Keyingi oqibat |
|---|---|---|
| Nuqsonni yashirib, hammasini 1 500 000 so'mdan sotish | 15 000 000 | 2 xaridor qaytib keladi: pul qaytariladi, ikki mijoz yo'qotiladi, do'kon obro'si tushadi |
| 8 tasini 1 500 000 dan, nuqsonli 2 tasini ochiq aytib 1 100 000 dan sotish | 14 200 000 | Qaytarish yo'q, xaridorlar mamnun, hisobda nuqsonli tovar arzonlashtirilgani hujjat bilan asoslangan |
Birinchi yo'lda bugun 800 000 so'm ko'p tushadi, lekin qaytarishlar, yo'qotilgan mijozlar va qayta ishlov xarajati bu farqni tezda yeb qo'yadi. Ochiqlik — axloqiy tanlovgina emas, uzoq muddatli iqtisodiy hisob hamdir.